This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non- commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web
at http : //books . google . com/|
Digitized by
i
STANFORD UNIVERSITY LIBRARIES
Digitized by
Digitized by
Digitized by
Digitized by
Digitized by
D. MARTIN LUTHERS
WERKE
KRITISCHE GESAMTAUSGABE (WEIMARER AUSGABE)
13. BAND
HERMANN BÖHLAUS NACHFOLGER - WEIMAR AKADEMISCHE DRUCK- u. VERLAGSANSTALT - GRAZ
Digitized by
Unveränderter Abdruck 1966 der bei Hermann Böhlaus Nachfolger, Weimar, erschienenen Ausgabe. Sämtliche vergriffenen Bände der Luther - Gesamtausgabe (Weimarer Aus- gabe) erscheinen auf Grund einer Lizenz von Hermann Böhlaus Nachfolger, Weimar, in der Akademischen Druck- u. Verlagsanstalt in Graz.
Photomechanischer Nachdruck der Akademischen Druck- u. Verlagsanstalt, Graz
Printed in Austria
Digitized by
Al
Digitized by
v^ 15
J^2
Digitized by
25 0 r tti 0 r t
3e mit ber Seitung biefet Sutl^et^SuBgaBe Betraute Aom«
mifftDn l^at bem untetgeid^neten ^tattSgeBet sugefUmmt,
bic SSotlefungen beS SleformatotS üBet bie !Ieinen ^opl^en
nad^ ben StgeBniffen bet £luellenltittl, toeld^ bte folgenbe
(Anleitung barlegt, a^ it^oltm. 2)amtt getoinnen biefe
pradectiones ein gana anbereS SuSfd^n, al8 fie in ben
frfli^en SuSgaBen l^atten, too frembartige StüdCe (f. (SM. § 1) Beigemengt,
bie argen, Sutl^erS @ebanlen entfleUenben IlmarBeitungen SSeit %>iAxxäfi Bebor«
äugt unb bie i^nbfd^riften, baS autl^entifd^ Material, nid^t genflgenb l^ran-
geaogen toaren. 2>a8 SSerfal^ren ^xttxiäfS aufgebest au l^aBen, bürfte ein nid^t
minber toid^tigeS älefultat fein toie bie Srlenntnig, bag Sutl^ flBer bie Oeinen
^ropl^eten in ber Sl^t nur einmal, 1524—26, &el^rt)ortr&ge gel^alten l^aBe.
äBenn fo bie gebrucften SSearBeitungen biefer SSorlefungen flar! ent*
toertl^ toerben, fo galt eS aud^ für folgerid^tig, fte Bei ber ®eflaltung unfereS
Zeltes aurüdCaufteUen. 3n ben SSorbergrunb tritt bie l^anbfd^ftlid^ tlBer«
lieferung. tlBer bie SSeaiel^ungen ber ^nbfd^riften au einanber unb au ben
2)rudCen l^aBen toir in ber Einleitung baS Sid^re unb baS äBal^rfd^einlid^ au
ermitteln t>erfud^t. 3fl l^ier !ein BefriebigenbeS SrgeBnig eraielt, fo finb bod^
bie 9ufflellungen l^inreid^nb, bie SBid^tigleit ber einaelnen ftobiceS erlennen
au laffen.
flBer bie Srlanger SluSgaBe l^inauS finb toir ein gut StildC bortodrtS gelommen, inbem toir bie ClueUenlritil einbringenber BetrieBen, baS l^anbfd^rift- lid^ Material Beffer auSgenü^t unb nod^ einen neuen Aobei bertoertl^t l^aBen. es ift bieS ein S9anb ber ^DtarienBiBliotl^I au ^Oe (H), ben bie SieBenS- toflrbigteit unb @ebulb beS ^errn S)ireItor D. 9lafemann aur Idngeren
Digitized by
IV ȟttoott.
S3enü|ung bem ^tauSgeBet übetlteg. SBenn berfelbe an feinem SBol^nort aud^ bie ^Itenbutget ^anbfd^rift mit bem Xe^te bei Stlanget SLuSgabe Detgleid^en unb bie Se3arten l^&ufig berid^tigen !i)nnte, fo bantt et bieS ^rm ^tofeffor Dr. Aluge in ^Itenbutg, bei in toal^tem Sinne beS SBotteS als }ubot» lommenbet 99ibIiot]^eIar ftd^ ertoieS.
3toei Steifen nad^ 3toidau {Ibetgeugten ben nntergeid^neten Don ber Slotl^« toenbigteit, bie ^nbfd^riften bafelbfl nod^ einmal gu butd^muftem. @o tonnte benn mand^e Sfidk bet ßtlanger Ausgabe auSgefiUlt, mand^e falfd^e SeSart rid^tig gefteUt toerben. ^fir Sad^atja tourbe bie bitette 9lad^fd^nft beS Aottegien» biftateS (aus 3). fotoeit fie etJ^alten ifl, entjiffert, toäl^renb biSl^t nur ein geringes »rud^ftüdt t)eröffentlid^t toorben toat. 3n felbfllofer SBeife l^at Dr. SSud^toalb, ber einft für ben ^auSgeber ber Srianger SuSgaBe bie ^bfd^riften geliefert, bei ber S3enfi|ung biefer 6d^ä|e unS gel^olfen. 93or aUem fei aber ber gfreunblid^Ieit beS ädibliotl^larS ber Slatl^Sfd^ulbibliot^l, ^rrn ^rofefforS Dr. SBeidCer, gebantt, toeld^ Bei ungfinfliger SOßintergeit bem Herausgeber fo forglid^ bie SJldglid^Ieit getoäl^rte, toir!lid^ jebe ^nute ber ZageSl^tte }ur Arbeit auslaufen au Idnnen.
SBir l^offen, bag bie Slrt, toie toir fiberftd^tlid^ bie S^e^te in ben ein« jelnen ^ropl^ten je nad^ bem äBertl^e ber ^nbfd^riften geftalten, fotoie bie SSefd^ränlung in ber ^ttl^lung fad^lid^er ^nmerlungen, bon benen toir mand^e nur ungern unterbrildEt l^aben, S3eifall flnben toerben. 60 ifl eS uiöglid^ getoorben, biefe pradectiones in einen S9anb jufammenjubrängen.
Aunil in 6d^leften, im 3uli 1889.
Lic. @tt{iM fioffmatte,
$oftot.
Digitized by
Stiftart
6dtc
einleitung VII
^ofeo 1
3oel a 67
3oel b 88
atmoÄ a 123
%mo% b 158
Obabja a 207
Obobjo b 215
3ono a 224
3ono b 241
3Sl\ä^a a 259
mä)ah 299
Slol^um a 848
3tainm h 871
^bocu! a 395
^bacul b 424
Sertonjo a 449
Sertonio b 480
^Ööoi a 511
^Ögöi *> 532
Sad^atja 645
3u SodöoTja 670
ajloleod&i 675
/-"
Digitized by
Üterfii^t ber eigel.
A = cod. Altenburgensis f. § 2 ff.
B = {»ofea 1526 f. § 9.
D = 3oet, «mos, Chahia 1536 f. § 10.
d 42, d 45, d 47 = Sutl^fornmentate au 9Rt(J^ 1542, au ^o\ta 1545,
3U 3oel 1547 bon Seit ^ietrtdft l^raudfiffieben. EF = erlanget KuSgabe, befonbetS op. exeget. XXI V— XXVIII. H := ^Uenfer ^nbfd^tift f. § 8. W =z SBittenbetger 9(udgabe. Z = S^idavux {»anbf^rtft nr. 1. Zw r= 3^><^ouet {^anbfd^Ttft nr. 3. 3 = 3tot(ifauet ^nbfd^Ttft nr. 6. z = 3tpt(faueT ^nbfd^ft nr. 36. CHn m (Am, Zwm, S^t ^'i") ^utet auf S^aubbemerlungen. Lm = bte 9^anbnoten in bei beutfd^n l9Bibe( bon 1534.
Digitized by
Praelectiones in prophetas minores.
1524—26.
(S i n ( e 1 1 tt it g.
§ 1. £te aßittenberQet Xudgafee bei SotlefunQen Sutl^rd (tom. IV— V) Aber bie neineti ^xopffittn tnilfOm bei nur toenigen ^xopfftUn eine 9lecenfton, bie fid^ auf einen l^nb^rifttid^n %tjA flü|t, bet ben {)erQu9gebem tiorlag. & ifl benu^t :
1. Sei ^fea, 3oeI, Vlid^a (Einaelbrude t>on 1545. 1547. 1542, bereit aBettl^ unten (§ 11) i^pxoäftn loitb.
2. Sei 9mod, Obabja bie Xudgabe bet Sorlefungen Aber 3oeI, 9[niod, Obabja \>on 1536 butd^ Seit Sietrid^.
8. Sei Sona, ^batul unb Sad^tja finb bie beutfd^en Sludlegungen Sutl^erd SU biefen ^xopfftttn (3ona 1526, ^abalul 1526, Sad^arja 1527) in lateinifd^et ttberfe|ung gegeben.
4. Sei ^aggai erfd^eint ein argumentum, bad SReland^tl^on 1552 (f. Witt, tom. IV fol. 667 3. 3 \>. 0.) fertigte.
5. 9lur bei 9la]^um, S^^nja, Slalead^i ifl eine fonfl nid^t belannte ^nbfd^rift )U (Brunbe gelegt.
S)o| ben Herausgebern bad l^nbfd^riftlid^e Vlaterial nid^t reid^Iid^ flo|, be« toeifen jtoar bie unter 1—3 aufgefAl^rten Srfd^einungen ntd^t. S)te Überarbeitungen Suti^d^ Sotlefungen burd^ Seit Sietrid^ tourben gern aufgenommen unb bie Kfldflberfe|ung inS Sateinifd^e toar ja bei ben Xudlegungen ju 3ona, Sad^arja, ^balul aldbalb nad^ bem S)rud( ber beutfd^n C^em^Iare tion tierfd^iebenen ^nben untemimimen toorben, fo ba| man bie Sorliebe fAr bad Sateinifd^e biefen Zivilen aud^ tool^l Unnte jugetoienbet l^ben, felbfl toenn tArjere autl^tifc^e JtoDegienl^fte jtt (Bebote geflanben litten. 3nbeffen bei ^aggai fel^n loir, bal bie Herausgeber toon aOen Hilf^niitteln Mrlaffen Sleland^tl^on anrufen mAffen. Sein argumenttiin finbet fif^ im 8. Sanbe ber beutfd^n Sd^riften Sutl^erd SBittenb. SCudgabe mit bem 6{^lu|t)ermerf : „Sold^e 9u9legung ifl im 1552. 3a]^re burd^ $]§il. Vlrl. ge«
Digitized by
VIII (Rtdeihmg.
fd^el^en tinb l^ier jti gebnidt toorben, bietoeil leine Xudlegung Sutl^ fiBet btefen ^ropl^eten öorl^nben getoefen."
Slu3 ^anbfd^riften pnb nur bie SJorlefungen Aber 9la]§um ujib 3ep]^nja fotoie SDlaleod^i gefloffen unb imat fd^eint mir eine für 9la]§um«3«P^wja, eine für 3RaUad)i Vorgelegen 311 l^Ben, ha bie Ie|tere Slecenfion einige (Kgentl^ümlid^ leiten jeigt. S)od^ lege id^ auf biefe SSermutl^ung leinen Xad^brud. SSid^tig aber Wiji, bafe toir biefe ^anbfd^rift ber SBittenberger auÄgoBe — t)on nun ab mit W bejeid&net — too« 9ldf)um unb S^P^ö^i^ ^«hrifft, mit einer anbem il^r ganj nal^ tjertoanbten öergleid^en fönnen.
A § 2. 3n ber @^mnaftaIBiBIiot]§e! (nid^t SanbedbibliotVI) au SHtenburg be-
toal^rt man eine ^onbfc^rift in Quart, auf beren 501 befd^riebenen Seiten — einige Slätter jtnb leer, einige bienen aU litel — fid^ Sutl^orlefungen über bie jel^n ^ropl^eten 3oeI bi« ©ad^arja befinben. Sinfe l^at fte nid^t gerabe entbedft, tool^l aber aum erften SDlale l^eraudgegeben in ber CrL Su^abe op. exeget. XXV— XXVIII. S)er Äobej ift t)on einer ^nb fo forgfältig gefd^rieben, bafe an eine Äieberfd^rift im AoQeg nid^t gebadet Serben !ann. S)er 9lame bed SRid^el (SlanSbtd leinten im 93anbe fann ber Schreiber, toirb aber toal^rfd^einlid^ ein Seft^er ber ^nbfd^rift fein. 3^ittg lam biefelbe in bie $änbe Spalatind, beffen ^nb am Slanbe, über toie unter ben 3^ilfn fur^e ©ummarien mad^te, einmal im lejte aud^ ein beutfd^ed SBort corrigirte. Sinfe glaubte auerft (EF XXV, 42), ein gfamulu« Sutl^erÄ l^abe ben Aobe; aud Sutl^erd eigenem AoUegienl^eft abfd^reiben bürfen. 9lad^ langem ©d^tDanfen unb Sletraftiren meint er in Jheu^iger ben 9Rann feigen au muffen, ber ex schedis magistri et excepUs cuiusdam studiosi bie ^anbfd^rift gefertigt l^abe (EF XXVII, 280). Cr bel^uptet nunmel^r, entgegen feiner frül^eren Mei- nung, ba| nid^t aud A, fonbem einem Xe^e, aud bem 93eit S)ietrid^ 1536 brei ^ropl^eten l^eraudgab (f. u. § 10), bie SBittenberger 9la]^um unb 3^^<^n|a ent^^ nommen l^ätten. S)a Sinfe über ben tierfd^iebenen SBertl^ ber 3^idauer ^nb« fd^riften, über SJcit ffiictrid^d «rt, Sutl^eröorlefungen au ebiren unb über bie ab- ttjeid^ungen bed cod. Altenb. t)on edit. Wittenberg, nid^t cinbringenb genug geforfd^t ]^at, fo muffen toir bie frcilid^ fel^r mül^fame DueHcnfritif um fo audfül^rlid^er anfteHen unb beginnen mit ber 93ergleid^ung öon A unb W (Slal^um, 3cpWiö). Sa bie ^anbfd^rift t)or @palatind Xobe (1545) gefd^rieben fein mu^, ftnb bei ber (bid auf wenige ber jhttif eine ^anbl^abe bietenben Stellen) toörtlid^en übcreinpimmung t)on A unb W nur bie itoti 3f&He möglid^: enttoeber l^at A ben Herausgebern tiorgelegen unb biefelben l^aben l^in unb l^er geänbert, ober für A unb W gab e8 eine gemeinfame Urfd^rift. S)a6 erflereÄ nid^t flattgefunben l^at, barf man nid^t au8 ben ftiliftifd^cn änberungen in W entnel^men. S)ic Herausgeber l^ötten aud^ A für bie (Sbttion auftu^en fdnnen. SBenn mir alfo 3. 93. am Sd^Iuffe tion ber Einleitung au 9la]§um bie Jlonfhuftion desperare ab . . t)er* mieben feigen (ebenba fel^It ber Sufa^ quae ista credat au fides), aud tantum abest, ut — quod ein t. abest, ut — ut toirb {3ta^nm 1, 1), au8 innumerarum Slal^um 1, 9 innumerabilium entfielet, ut c. indic. futuri, fo oft bei Sutl^r, tjer« fd^toinbet, ein falfd^er ablat. absol. aufgeldft toirb (9la]^um 1, 10), für similat baii beffere comparat eintritt, aud ego . . . rident me l^ergefteUt toirb me rident, toenn ferner mcl^rere l^ebräifd^e SBorte, geon (9la]^um 2, 3), schou (Ibid.), machtes,
Digitized by
(SittlettuttQ. IX
beroschim gegen Sutl^etd %xt, ber l^ierin fel^t jurüdf^altenb toar, im 2)rude l^tnju« gefügt toerben, toenn bei ber jffiieberfel^r betfclben SBorte ber @e|er ftd^ öerfiel^t unb fogenannte Seid^en entftel^en toie [^lal^um 2, 11 abgered^nct] 9la]§um 3, 12, 3ep]^Qn]a 1, 5 u. a., fo Idnnte ebenfogtit A tote eine Urfd^rift t)orgeIegen l^aben. 9ber ed gilt, ju erlo&gen, ba|, n^enn A t)orgeIegen l^ätte, bie ^eroudgeber oud A Qud^ mürben ben ^ggai entnommen l^oben. S)ie (Segenfroge, toorum l^t A benn nic^t Walead^i aud berfelben Urfd^rift, mu^ id^ obtoeifen : A brid^t bei Sad^arja 13 ab unb lönnte tierflümmelt fein; toal^rfd^einlid^ aber l^aben bie SBittenberger 9Ra- lead^i oud einer ganj anbem OueUe.
^Atten bie SBittenberger A t)or ftd^ gel^abt, fo mußten fie ben 9lad^trog t)on A am älanbe au 9la]^um 1, 4 aufnel^men, benn er ift t)on ber ^nb bed Sd^reiberd unb nid^t fpAterer Su]a^. S)er Sd^reiber mad^te biefelbe SBal^mel^mung toie H: hie aliquid omissum videtur unb ergAn^te t)on anberdmol^er. (EF überfielet bied gfel^Ien in W.) Siod^ atoingenber ifl berfelbe Umftanb Slal^um 2, 12, tt>o nid^t bto| om aianbe, fonbem im f ortlauf enben lejte öon A 3wfÄ|e auftreten, bie W nic^t l^at, A alfo aud einer a^^iten OueUe nimmt, ttbenfo %a]§um 3, 6: l^ier flimmt ber S^^^i »in exemplum' bei A mit z.
Son ber 9nna]^me einer gemeinfamen Urfd^rift für A unb W audge^nb Idnnen »ir ed oud^ erRAren, ba| gelegentlid^ A unb W badfelbe SBort ber äJorlage t)erfd^ieben lefen: A a. 33.: nimia, W: nimirum; A: Chironia manus, W: chirurgi (9la]^um 3, 19). Sefonberd a^'gt ftd^ bied an Stellen, too toir t)ermutl^en bürfen, fd^on bie 9}orlage fyiht fd^led^te Sd^rift, Sludlaffungen, Sd^reibfel^Ier entl^alten. 3laf)um 2, 7 l^t A: tondunt, W: tendunt, tt>&]§renb tundunt, l^öd^ftend tundent bad richtige ift. 9la]^um 2,2 ]^t A: reierit, W bad unpaff enbe reiecerit, rid^tig ifl regerit. 3^]^. 1, 17 foUte ed ]§ei|en rationem, A l^at rationum, W: rationum causam u. f. to.
Sie SBittenberger l^aben ben Xeit bann für ben S)rudE auted^tgemad^t, alfo bie l^ebrdifd^en S)o!abeIn eingefd^altet, bad Sitat oud piniud in birelter Siebe toiebergegeben (Stpl). 2, 14), wo bie Sedart il^nen a^eifell^aft bünfte, mit einer Äonjettur fid^ bel^olfen. gfür te^tered fel^e man bie leife Änberung Sla)^. 1, 9 pro- missiones dat püs ftatt promissionis , quam dat piis. A aber f)ai nad^ feiner SBeife aud^ aal^lreid^e Srtoeiterungen t)orgenommen, t)on benen nid^t aUe ben £in- brud mad^en, ba§ er fte aud anberen Cuetten l^abe. Sr pflegt gern fliliftifd^e $erbefferungen anaubringen, toad aud^ in biefen atoei ^ropl^eten eine genaue SJer- gleid^ung ber Siarianten ^txim bürfte.
§ 3. Um au fidleren Urt]§ei(en über A au gelangen, muffen toir il^n nun- mel^ auf feine Sigent^ümUd^Ieiten näl^er prüfen.
3uerfl fd^eint mir aud ben t)om Sd^reiber l^errül^renben Slanbbemerlungen ^rtioraugel^en, ba^ bie Aommentare über bie 10 ^ropl^eten auf ammengef daneben U)urben für einen SRann, ber bied getoünfd^t l^atte unb ben ber Sd^reiber ald lünf- tigen SBefi^er ber ^anbfd^rift t)or Stugcn ]§at, ja gclegcntUd^ anrebct. S)ie SJlar- ginalie bei S^P^- ^^ 11 S^^ Sitat Salomon in Proverb., toeld^c lautet: require locum, fotoie au ®ad^. 4, 7: vide aliorum commentarios, quos habes, fd^einen mir über bie ^erfömmlid^e gform bed Sitatd fd^on l^inaudaugel^eu unb ben Sm- pfanger anaureben. Sid^er gefd^iel^t bied @ad^. 12, 2 n^o am 9lanbe ber Aon- aipient ftagt: Isla magno labore vix potui in commodum ordinem digerere,
Digitized by
X dtnleütam.
lUff. 1, 10: dubito, an rede scripserim. 2)o)u tommtn Xefb^ionen über Sitt^t feUft, bie fflt Sefer beted^net ftnb, toie: crede Luthero, qui omnes eonim libros perlegit (äJorrebe ju 3ona), ober 3^4- ^^ ^ - Lutherus putat se thesaurum re- perisse, si quando huiusmodi insignis verbi significationem exacte invenit [9e« tnetluug au ^^leid^tfertig"]. Ober ei loitb l^ingetoiefen auf aSotte Sutl^, bie er Aber feine 3^^ fprid^t: Prophetia contra hostes euangelii nostrorum temporum, too ber Marchio unb Dux Georgius ertoAl^nt toaren. (Ebenfo JUfyaa 1, 8 am Kanbe: caveant sibi impii principes, qui verbum dei persequuntur etc.
gfür ben (Empf&nger ber ^nbfd^rift ftnb tool^l aud^ bie läufigen ^inloeife ber SRarginalien auf bie toftrtlid^e überfe|uns bei propl^fd^ Zeitei auil bem l^ebr&ifd^en bered^net, ein sie est legendum, sie recte legitur, sie est in hebraeo. kud) entl^Uen ^rginalien beutfd^ SBorte, menige lönnen aU t)on Sutl^r in ber aSorlefung gebrandet nad^etoiefen toerben, t)on anbem mag ed toal^d^inlid^ fein, ba| fie Sutl^er bod^ gebrandet l^t, obgleid^ fte in ben übrigen Stelationen fel^Ien, einige aber %ai ber Aon3it)ient aud feinem @d^a|e tDof)l l^ugebrad^t. 9(ud^ grie« d^ifd^e Sitate (^e^ fidxea&ai duvov u. a.) ftnben ftd^ am Staube.
(Ultiä) l^ier ifl au erto&l^nen, ba| A im £e|te mie in ben Slarginalien fleißiger aU bie anbem ^nbfd^riften t)on ben SBerfen 2utffn% 9lotia nimmt. Srailmud mit feiner @treitfd^rift unb Sutl^ de servo arbitrio, Sutl^ ^ofKSe, ^ebigten , äJorlefungen über bail S)euteroni)mion u. f. \o. werben im Xqrte unb am Staube genannt. Sefonberil mu| barauf aufmerifam gemad^t toerben, — ei» ifl für bie fp&tere Setoeidfül^rung toefentlid^ — ba| A auf bie beutfd^e 8ibelüber- fe|ung l^&uftger eingeigt. Sieben ber Stelle @ad^. 9, 16 lommt befonberil l^ier bie Vlarginalie au 3^^^. 1. ^ (8U aeditui) in »etrad^t. Sinfe (EF 27, 290) l^t ftd^ burd^ bie SBorte: Vide adnotationes Luth. in libro (I) Regum de hoc nomine, t)erfü]§ren laffen, SBorlefungen bed Steformatord über bie Sudler ber JMnige, haud dubie nad^ ber Stid^tert^orlefung geleiten, anaunel^men. 3n aSirflid^Ieit ift jebod^ nur bie 9tanbnote in ber beutfd^en Sibel t)on 1534 au 11. Stbn. c. 23 gemeint; barum l^ei^t ed aud^: in libro Regum.
S>a| nun ber J(onai))ient t)on A nid^t etnfad^ feine Sorlage ober SSorlagen abfd^rieb, fonbem biefelben ftiliftifd^, t^ieUeid^t aud^ inl^ltlid^ bearbeitete, ergiebt ftd^ aud^ auil ber 9rt ber Jlorrelturen im 3:e|te, toobei loir aUed über ein aSort (Sefd^riebene au|er Sd^t laffen. & ftnben ftd^ Stellen, ido ber Sd^reiber ange- fangene SBorte ober @&^e ftrid^ unb bal^inter anbered brad^te, ol^ne ba| toir ein äJerfel^en bed 9(uged in ben 3tilen ber Vorlage gemal^ren. 3n ben ^ropl^eten 3oeI, Smod, Obabja finben toir fold^e J(orre!turen gar nid^t, benn bie Jlorreltur auf @. 40 ber ^nbfd^rift, too valde t)or infelicissimo audgeftrid^en ifl (Snbe ber (Ein- leitung au 9(mod), betoeifl, ba| ber Slbfd^reiber bad balb folgenbe valde t)ortoeg nal^m; Al^nlid^ Idnnte bie Sad^e nod^ in ber (Einleitung au 3ona liegen, 6. 105 bed SRanufcriptd, too ultro t)ortoeggenommen ift. SebenHid^er mad^t und fd^on bie Slafur id quod prius servavimus t)or ben SSorten loqui prophetam bei SRid^a 6, 4 (Slbfd^nttt Qui% iudicium) unb bie XUgung t)on qui factus est posteaquam caesi erant reges Seon Amorreorum et Og Basan l^inter per lordanem ^abaht! 3, 10 (Fluvios scindis). B^ifit ftd^ l^ier ein nid^t fQatiifd^er Sd^reiber bed Xe|ted, fo entl^üOt er ftd^ anberdmo gerabeau aU Aonait)ient. Sad^. 1, 8 unter Varii fte^t l^inter puto burd^fhid^en : glaucum esse, qui est color caeruleus seu maris, bann
Digitized by
(üttleituiHi. XI
aber butd^fheid^t bet Sd^teibet bied unb f&ngt, otool^I bie Stilt iiod^ nid^t 3U Snbe ifl, eine neue an mit esse puniceum vul to. i>ai (Seftrid^ene tommt mit anbern SBotten bann unter ber Slubri! Glaucus toieber. @ad^. 4, 10 (Laeta- buntur) ftanb potest aliter interpretari. S)er @d^reiber merlte, ba| er ein S)epo- nend )>affit>ifd^ braud^en mflrbe, ftrid^ unb fd^rieb bal^inter: intelligi. So toflrbe ed ftd^ erK&ren, ba| A oft auil einer Jtonfirultion in bie anbere f&Qt, tt>ie @ad^. 11,3 (Superbia lord.) : habet hoc hebr. lingua, ut . . . appellare. ^babt! 2, 14 tt>irb bad urfprünglid^ eum in se geAnbert: ut glorificent se omnes populi. Xud^ bie nat$tr&glid^en Cinfd^iebungen (9lid^. 7, 5 quae dormit in sinu) l^alb in ben %tjA, V^Ib am 9tanbe reben t)on ber freieren X^f&tigleit eined Jlonaipienten.^
9lit biefer Snnal^me, ba| ber Sd^eiber t)on A feine 9)orlagen mit Heineren SblDeid^ungen toiebergiebt, gelten toir auf bie toeitere SSergleid^ung t)on A mit ben übrigen Quellen ein.
aSie unter § 10 geaeigt toerben toirb, 1^ 9)eit Sietrid^ bei ^audgabe breier ^ropl^en 1586 (toir bejeid^nen ben SDrud mit D) eine beftimmte $anb- fd^rift t)or ftd^ gel^t, bie er (an ben unten angegebenen @tetten unb fonft nod^) umarbeitete. Sßo für eine fold^e Bearbeitung il^m aber lein 9lnla| gegeben toar, flimmt ber Zeit t)on D mit A toftrtlid^ überein. 9lun l^at nad^ ber Sorrebe bei S>ruderd t)on D ein exemplum omnium prophetarum excepto Osea et Daniele vorgelegen, summa diligentia a studioso quodam exceptum. 9Ran Unnte jur 9lot]^, ba Sutl^er nid^t über aQe t)itx großen ^ropl^ten gelefen l^t, bei ber SBort- fleSung Osea et Daniele auf bie SSermutl^ung tommen, Osea et Maleachi ju lefen, unb bann tr&fe bied äußere Slerlmal auf unfern codex A. 3nbe| ift biefe Jlon- jettur bod^ abjutoeifen. A ift nid^t ein exemplum im ^ftrfale exceptum, fonbem tDolfl gegUtteted (Elaborat.
So toirb mol^I Seit S)ietrid^ felbft fid^ t)on ber i^m )ur Sbition t>om SrudCer überloffenen ^nbfc^ift eine Slbfd^rift genommen l^ben. S)iefe lönnte A fein, er mAre HieDeid^t nur bid )um t)orIe^ten Aapitel bed Sad^rja getommen. SBir »erben unten feigen, toie S)ietrid^ feine SRaterialen bem SReniud anbietet, ja 1539 einiget fenbet. S)er|enige, toelc^er für Spalatin bie ^anbfd^rift anfertigte, l^t jebenfaQd bie 9tei]^ ber ^opl^eten 3oeI bid SRid^a aud ber Delation gefd^öpft, »eld^r S)ietrid^ 1586 folgte; festerer mag bie il^m antiertraute Urfd^rift bann, M Sleniud nid^td ebirte unb er fid^ a^t ^eraudgabe t)on Slid^a, ^ofea, 3oel entfd^Io|, mieber benu^t l^aben ober tion frül^er l^er eine anbere Slbfd^rift gelabt l^aben. S)ad Original bei Seriegerd ging lebenfattd balb nad^l^er unter ober tourbe unjug&nglid^. SBenn nun ber Jlonaipient t)on A, nieUeid^t obenbrein t)on Spalatin felbft beratl^en, ber beflen OueQe für bie Sorlefungen nad^fpflrte, lonnte er Hon S)ietrid^ ober IReniud leidet eine 9lbfd^rift aur Vorlage erl^alten.
9htr fd^eint mir feftgel^tten n^erben au muffen, ba| t)on Sietrid^d SRül^en um bie Zeitgeftaltung ettoad in A l^inflbergefloffen ift. 9ud^ t)on ber überein»
*) @o(^. 5, 1 Panb veprem bor arietem, ber l^onaipient ertoetterte ben Sa|. 9latürHd^ fdnnen iebem Sd^reibet aud^ anbere flnntiertoanbte SBorte, toAl^tenb er nic^t auf bie 93otlage fte^t, tiorfd^toeben, bie er fd^etbt unb al^bolb toteber fhetd^t: connequi für obtinere, Eaau ei lacob ffir lainahele et Isaac (6. 448), ober bie nad^etoiefenen ^eifpiele fpred^n bo<^ für unfete Se^uptung.
Digitized by
XII (SinleituttQ.
ftinitnung bed Xe^ted Hon 3oeI, Shnod, Obabja mit bem bei folgenben $top]^eten Tfldftd^tlid^ bed Stild, ber ^[udfd^müdungen burd^ (Zitate aud Alafftlem, bet 9tüd' ftd^t ouf bie 3^itgefcl^icl^te fann fid) berjenige leidet übetgeugen, toeld^er Zw, 3# H baneben l^ält. 3)te Vorlage ifl für atte gel^n ^ropl^n biefelbe getoefen. 3o, aud^ einige bet SRarginalien, toie gried^ifd^e Sitate, beutfd^e Sprüd^todrter, bie in ben anbem 9leIationen leine ^ataUele finben, befonberd aber bie Sentetlungen, toeld^e bie beutfd^e Sibelüberfe^ung t)on 1534 l^tbeigiel^en, f deinen S)ietrid^ SBeife ju t^erratl^en.
S)a toit nad^toiefen, ba| ber jlonjipient t)on A to)a]^enb bed @d^retbend nod^ ftrid^ unb ftnberte, Iura mit ber SJorlage nid^t ängfUid^ umging, fo tonnte man gerabegu S)ietrid^ aU @d^reiber t^ermutl^en. Slber bie Sd^rift^flge erlauben bied nid^t unb bie SBal^mel^mung, ba^ in A einige Semerlungen (f. 0.3.93. isla magno labore vix potui in commodum ordinem digerere ober dubito, an recte scripserim) bann f^toiierige to&ren.
3)ie Übereinftimmungen unb bie SSerfd^iebenl^eiten t)on A unb W in Xal^um unb S^P^uja laffen fid^ fo erftftren: Seibe gelten jurüdt auf bie Urfd^rift, toeld^e bem S)ruder t)on D, 3o]§ann albert, ju ^nben gelommen toar. 9(ud berfelben fü)6 aun&d^fi eine Slbfd^rift S)ietrid^8, beren ßl^arofter toir und put öorftetten fönnen, toenn mir t)on bem Ze^te ber Sudgabe D aUt getoaltfamen %nberungen Sietrid^d toegnel^men.^ Slu3 biefer Slbfd^rift ober einer Äopie berfelben,* t)ieUeid^t ber 1539 an Sleniud gefd^idCten, fIo| A. S)er ©d^reiber Hon A änberte feinerfeitd ftiliftifc^ einiges beim Slbfd^reiben, fügte ju ben Marginalien, bie er Horfanb, einige l^ingu (befonberd mit StüdCftd^t auf ben Smpfönger bed ß^emplard, Spatatin?), mad^te, l^alb im Xe|te l^alb am Slanbe, aud^ 9lad^tr&ge aud anberen CueUen. W l^tte leine Äunbe tjom SSorl^anbenfein Hon A (ffiietrid^, 3JleniuÄ, ©palatin toaren tobt), aber ed fanb ftd^ bod^ eine Slbfc^rift, bie aud^ auf Sietrid^ toied, Hör. äBie Hiele ber ^ropl^eten fte enthielt, fielet bal^in, lebenfattd fel^lte nad^ bem (Sefl&nbniffe ber SBittenberger, ö^ggai, mal^rfd^einlid^ SRalead^i. (Seorg Slörer, ber mit S)ietrid^ Hiel JU tl^un gel^abt l^atte (5. S3. bei bem @eneftdIommentar Sutl^erd), mod^te fte erloorben l^aben. 9latürlid^ tourbe ber Xe|t ol^ne inl^altlid^e ^nberung abgebrudtt, nur fügte man oft bad l^ebrftifd^e ©tid^toort bei unb citirte genauer (3^^- ^r 1^)-
9Rit biefen SluffteQungen glauben toir ben Sac^Herl^alt erfaßt unb bie ^upt« fd^toiierigleiten erlldrt au l^aben. SebenfaQd ifl unfere Sermutl^ung uml^rfd^einlid^er M bie Hon Sinle nad^ Hielem Sd^toanlen aule^t (EF 27, 280) Horgetragene Aon* lettur, Aafpar Jheu^iger l^abe ex schedis magistri et exceptis cuiusdam studiosi ben aitenburger Äobej gefd^rieben. ^ätte Äreu^iger fo leidet and Sutl^er« Äonaept eine abfd^rift nel^men fönnen, fo müfete bei ber regen, burd^ bad Corpus Ref.
>) £iefe OTfd^ft tourbc Hon SJietrid^ für D eben ertoeitert, fte toar not^toenbige 55ors arbeit. SBei ben onbem ^rop^ten blieb eS bei fold&er Vorarbeit: SJiettid^ begnügte ftd^, au8 ber Urfd^rift einen ebenen 3>5t l^oudaugctoinnen; gelegentlid^ «nmetfungen für eine \p&itxt ^ottdgobe oudi biefer ^rop^eten mad^tc er am 9tanbe. 8ei 3oel, «mo«, Obobjo toaren foldfte fWorginolien nid^t me^r nötl^ig. 3n ber Zfyii fehlen nun ouc^ in A (old ber lertidt« geflolt) biefer «rt «nmerfungen, toeld^ auf 3)ietri(^ a"if«^«föT&ten finb (beutfd^ ©prüdjtoörter, gried^ifV Zitate, Plagen über ©d^toierigfeiten), in 3oel, «wo«, Obabjo faft gona, toft^renb fie in ben onbem Steilen oft auftreten! «) ^ie in ©ad^arja c. 13 abbrod^.
Digitized by
(SinldtttiHi. XUI
HerBütgten Aorrefponbenj Jlreu^tgetd mit S)ietrtd^ tinb SReniud fid^ eine Sloti^ finben, fo bnnte Sietrid^ aU langjäl^riger ^audgenoffe Sutl^etd badfelBe nod^ Hiel leidster erreid^en, fo mü|te et, ber bei ^etaudgabe bed $ofea neben feinen Sufaeid^nungen bie Slörerd unb Jheu^igerd nennt, ftd^ menigflend fp&ter mit Srfolg um bie ßt- langung einer outl^entifd^en ^bfd^tift gemfll^t l^aben. gfemer bütfte A bann !aum in fold^et SSetfaffung tiotliegen. (Sine Steil^e t)on Semethingen finb aud feinem SHunbe nid^t t)etfiänblid^, bie Semerlungen am anfange unb Sd^luffe einiget ^- pl^en !ann Jheu^iget nid^t aud ßutl^erd ^eft gemad^t l^ben, er l^Atte fie nad^ 1534 laum erbad^t. Stmer toürbe A bann ber getreuefle SudbrudC ber SSorlefungen Sutl^d fein, ber |a bütirte. SSer mdd^te im ^inblidC auf Zw unb 3 ^i^^ ^^ ^upten? Sßol^er lommt aud^ bie gro^e übereinflimmung Hon A unb D, ba le^terer eben 3o]^ann 9Ibertd ^nbfd^rift folgte? D mü|te — t)on S)ietrid^d Aor- relturen immer abgefe^n — ntit A nid^t mel^r gemein l^aben aß ettoa Zw mit A. SBad fdglie|lid^ eine atoeite Queue für A getoefen fein Idnnte, Iä|t ftd^ nid^t ermitteln. S)er Sd^reiber fönnte il^ bie 3uf&|e t)erban(en, t)on benen toir brei bei 9la]^um (1, 4; 2, 12; 3, 6) oben nad^getoiefen. 9(ud^ bei 3oel, «moS, Obabja liefen ftd^ fold^e l^eraudbringen. SBar ed eine 9lad^fd^rift, fo toar fie fo geringen SBertl^ed unb Umfangd toie ettoa H ober bie @runblage t)on z in 9la]§um. 3^^* ^f ^ (bei gens non amabilis) flimmt A gegen W mit ^, ebenfo 3^^- ^, 9 (et visitabo), too bad öon A über iniuria gefd^riebcnc ißJort violentia aud 3 flammt. Oft fc^t A nur beutfd^e SBorte ober bie rid^tige lateinifd^e überfe^ung bed l^ebräifd^en Xe^ted mel^r M D ober W. ©o l^abe id^ ben Scrbac^t, ber ©d^reiber öon A ]§abc neben feiner ^uptborlage nur etn^a nod^ eine lateinifd^e Sibel benu^t, toeld^e einfl im JfoEeg tjon einem $5rer mit Snterlinear- unb Sltargtnalnoten aud Sutl^erd SRunbe befd^rieben toorben toar. @. o. meine Semerlung über bad l^öuftge SBieberlel^ren t)on sie est in hebraeo u. f. to., fotote 3oeI 1,18: Et greges ~ desolati sunt in A.
§ 4. S)ie 3^i<Iauer ^nbfd^riften t)er5ffentlid^t ju l^aben ift ein 9)erbienfl t)on Dr. 93ud^ttmlb. Sr lieferte bie Xe^te jur Crlanger Sudgabe, op. exeg. XXIV— XXVIIl an Sinfe, ber biefelbcn nur nid^t genügenb mit ben anbem ^nb- fc^riften unb S>ruden Herglid^. 3n Setrad^t bmmen:
Z == ^bfdgr. nr. I ber Slatl^dfd^ulbibliot]^!, bie auf fol. 107 ff. ben Stoni'Z mentar au $ofea entl^&It. SBenn tiorangel^enbe unb folgenbe Sd^riften aud^ be« aeugen, ba^ l^ier Sutl^em^erle aud benfelben Salären aufammengetragen finb, fo ifl bod^ fd^on aud ber befferen Sd^rift au fd^Iie|en, ba| toir (eine im J^oQeg gefertigte Sieberfd^rift in il^r beft^en. Sntfd^eibenb bafür ift ber Umflanb, ba^ toir einen bopt>eIten Snfang t)on $ofea cap. 4 finben. Ober foUte Sutl^er am Anfang eined neuen StccpittU bie Seltion gefd^loffen unb bad n&d^fte 3Ral toieber tion tiorn an- gefangen l^ben? 9ber bei cap. 8, 5 finben mir biefelbe Srfd^einung unb l^ier ifl ber 9lad^trag umfangreid^; bie 9lotia: obmissum est in praecedenti capite, beutet aud^ mel^r auf Sd^ulb bed 9lad^fd^reibenben ald bed Sortragenben. Sei cap. 9, 7 ^i|t ed gerabeau: supple, unb ed folgt ein 3ufa^ aur tiorl^ergel^enben Überfd^rift. 6o mag ber fpätere Slatl^dfd^reibcr ©tc<)]§an Slotl^ — bcnn einige 3toeifel, ob er überl^upt ber Sd^reiber ber ^nbfd^rift fei, unterbrüdten mir — aU'ei 93orIagen ge^ibt l^aben. S)edten fic^ bie beiben ^efte inl^ltlid^ ntd^t fo, ba| il^re Ser« arbeitung au einem Seite gelang, ober bemerfte 9tot]§ ettoad Überfel^ened, fo mad^te
Digitized by
XIV (SinletttttiQ.
er 9lad^trftge. Sinige Seiten ftnb t)on einet anbem {)anb; l^iet l^t Stotl^ einfad^ feine Sotloge in Z eingef>.
S)et unten jn Befpred^enbe Jlobes H fUmmt nun mit biefem S^idauer fo aufammen toie mit leinem bet anbem brei bet Xatl^ilfd^utbibliotl^I, in benen BUpff. fltot^ bod^ nod^ toeit mel^r feine eigenen 9lad^fd^riften niebergelegt 1^ (B bfltfte aud^ t)on t)otn]^erein einleud^ten, ba|, menn bet Sammlet t)on H bie ^ofeoaud- legung t)on fftoi^ refp. ber 3^idCauer 8ibIiot]^I entlel^nt l^e, er aud^ bie 3^idtauer anberen ^nbfd^riften, meld^ ebenfo tt>ie Z immer bort lagen, l^erangejogen unb ebenfo flart benil|t l^ben toflrbe. S)ied ifl nid^t ber gfaS, unb fo nötl^igt aud^ bied aum Sd^luffe: Z ]ä^bpftt bail ateifle aud einer Urfd^rift, bie bann aud^ H (nad^ feiner SBeife autoeilen mit Mraungen) in feine Sammlung aufnal^m. Sr^ n&rlid^ ifl bei bief er Sad^lage ^ aud^, ba| in mand^n Jlapiteln, a* ®- ^^^ a^^'^i^n unb brüten, bie übereinftimmung größer ift ald fonft: Z l^at l^ier ftd^ eben mel^r an bie gemeinfame ürfd^rift geleiten.
S)er Jlobe; giebt bie 9)orlefungen fo auilfül^rlid^ unb getreu mie laum ein anberer, bie Urfd^rift mu| trefflid^ gemefen fein. (Einige Sefefel^ler t)on EF l^ben toir nod^ t)erbeffem Unnen.
Zw § 5. aSirflid^e« JToIlegienl^eft ifl Zw = ^nbfd^rift nr. 3 ber Siatl^dfd^ul-
bibliotl^e!. Sie entl^ftlt bie Sorlefungen über 3oel bid SRid^a. (8ro|e Xl^eile ftnb t)on eilenber ^nb im Aotteg gefd^rieben, im a^i'eiten Aopitel bed 3oel l^t Stotl^ — benn er ift ber ^5rer unb Sd^reiber — bad l^nbfd^riftltd^ getl^an, tt>ad für äl^nlid^e Bmedte Sutl^er einfl ben »ud^brudter tl^un lie| (S)iefe 9udg. »b. II 436): er l^t ben latein. Zeit t)on 3oel cap. 2 Höriger in toeiten S^^^^ fi^ abgefd^rieben, Sutl^erd lüraere SBorterll&rungen barüber gefegt unb bie längeren Xudfül^rungen auf bie a^oeite Spalte bed Slatted gebrad^t. Siefe eine Vorarbeit erforbernbe ßin- rid^tung giebt er in fpäteren Seitionen toieber auf.
S)ie übereinftimmung t)on Zw mit H ifl nid^t fo gro| toie bie t)on Z unb H. 3mmer]§in ifl H t)iel mel^r tiertoanbt ald A, biefe mel^rfad^e Umarbeitung. SBir fteUen in unferm Ze^te barum Zw unb H aufammen.
Stotl^ l^at lurae Summarien autoeilen am Staube.' Sonfl barf man fid^ nid^t burd^ EF t)er{fü]^ren laffen, allaut)iel (Sloffen anaunel^men. SBad EF XXV, 25 n. 2; 28 n. 1; 496 n. 1; XXVI, 13 n. 2; 28 n. 3 u. a. aß SRarginalien gibt, ertoeifl ftdg aumeift ald aum fortlaufenben Xejte gel^drig. Xud^ beflnbet ftd^ (EF XXV, 9 n. 6 in EF) 3oel 1, 8 leine SüdCe im j^obe;. Sinaelne SSorte ftnb aur (Ml&rung über anbere gefd^rieben a- 93. 9lmo% cap. 7 Anfang figuras über aenigmata ; 9lmoil 8, 2 ramus über „reil"; Obabja 9 pavidi erunt über timebunt, 3oua 4, 2 plagam über malum, SRid^a 1, 11 nudata über discooperta. Sin Xl^eil ber (Stoffen unb 3nterlinearbemerlungen mag nod^ nad^tr&glid^ ' gemad^t fein, aber ol^e anbere erlennbare ^ilfdmittel. Sd liegt ber 3ie|t unt)ermengt mit ft)ftteren Bearbeitungen uitb ol^ne ätüdtfid^tnal^me auf bie beutfd^e Sibel t)or.
*) (hüArlid^ au^, bag bei ben dtirten !Doub(etten (cap. 4; 8, 5; 9, 7) H immer nur mit einer 9telation tion Z gel^t. *) !Dte Summarien ^ben totr toeggelaffen, bie totr^
lici^n 9tanbbemerfungen aber mitgeteilt, f. 3oel 3, 8. *) SHele aber getotg nod^ beim
9lad^fd^teiben, f. «mod 6, 11: tace, fd^toeig fHO ic. unb t)gl. H a- b. 6t.
Digitized by
(Kitleitimg. XV
Sbet freilid^ totrtltd^ ifl bad S)iltat unb ber gelesentlid^e freie 6tstt| 2nÜ)n% nid^t aufgenommen. S)ie Si^e werben oft nur aur ^fte gefd^tieben, ein etc. folgt auf bail anbete. SBie t)tMxit erfd^eint ber Sd^Iug t)on 3ona! S>afflt fallt aber ber attgtool^n fort, al% %aU Stotl^, too bie eigene 9lad^fd^rift il^n im Stid^e Iie|, aud feinem Stoppt Srgftnjungen gesagt, mie et bieg fteilid^ bei anbetn Sutl^ fd^tiften unb in z fid^ %at au Sd^ulben lommen laffen.
S)ie t>on Dr. Sud^toalb fflt EF gegebenen 3:e2fte l^ben toit an allen Stellen, too SfldCen in EF etfc^einen, au t)etbeffetn t)etmod^t, fteilid^ an fflnf biil fed^ SteUen nut t)etmut]^ungtoeife. Siniged ifl fliEfd^toeigenb lottigitt, anbeteil in ben Koten obet ben Sinaeleinleitungen t^etmetlt.
§ 6. ebenfaSd unmittelbated JtoUegienl^eft ifl bie StoidCauet ^nbfdgtift nr. 6 = 3' meldte Sotlefungen übet ^balul, 3^^<^nja, ^ggai unb gto|ed StfldCe über 6ad^arja entl^&It. 3)ie ^anb Stotl^d ifl ^ier Au|erft fd^toer au lefen. S)a| bie, toie ed fd^eint, auf leere Sted^nungdformulare gefd^riebenen ^fte im J^oQeg entfhinben, ben^eift bie im Sad^arja breimal Horlommenbe 99eaie]^ung ßutl^eril auf bie Vorige Seition (coepi heri dicere, sie coepi her! dicere, ego sequor hesternam sententiam), oft l^ebt fid^ bie 9lieberfd^rift beS einen Zaged t>on ber bed folgenben butd^ SfStbung ber Xinte, größere Sd^rift, forgf&Itigeren Suctuil u. f. to. ab. 9(ud^ l^ier ftnb eine Sleil^ Starginalien ald a^nt Xe^e gel^drig anaufel^en, a* S- 3^^- 1# ^ Ghanaan, si appeUative; 3^^- 2, 11 unb 2, 14; unb lönnen unmittelbar im J^oUeg ober balb nad^l^r beim überlefen gemad^te 3ufä^e fein. Snbere Semerlungen be- aie^ ftd^ nur auf ein einaelned beffer au erKArenbed SBort, toie bie 3nterlinearien ^bal. 8, 10 anxiata sunt über parturierunt, 3^^* 1# ^^ vitiis über in culpis, S^lf. 1, 18 facultas über fortitudo u. f. to.
9D&er anbere 9lanbbemerlungen (3ut) ertoedCen ben SinbrudC, aß fei 3 ^^4 l^interbrein burd^ eine anbere l^nbfd^riftlid^e Überlieferung, toenn aud^ nur toienig, torrigirt tt>orben. ^bal. 1, 8 ifl ber 9lad^trag frequens coniunguntur in scriptura fad^Iid^ mit H aufammentreffenb, ebenfo ^ggai 1, 1 bie St^motogie bei 9lamend. 3n ^ggai 1, 5 ift 3ut aud^ gr5|tentl^eite mbrtlid^ im SinHange mit H. Sie fo nal^ liegenbe SrUftrung: 3 f^i ^^^ ^uem Sergleid^ mit einer anbem ^anb« fd^rift, bie H ül^nelte, fpOter mit 3uf&^en berfel^ toorben, erweift ftd^ al9 nid^t auftreid^enb burd^ eine au>eite Seobad^tung. 3 f^^f^ iut Xq^te flimmt in au>ei 6&|en bei ^aggai 1, 2 (Non ergo licet ~ resistitur) mit H überein. 8efonberil bcgdd^nenb ift ^abal. 8, 11. Sben l^at l^ier 3 U^^ ^uen 6a^ tobrtlidg toie H (BCanus ~ hominibus im SDbfd^nitt Abyssus), fo ifl alSbalb 3ut: ubi grandine et fulmine (EF flumine) percussi sunt hostes toie in H. Sold^e 8erü]^rungen t)on 3 unb H finb nod^ einige in unferen 9loten nad^gen^iefen. 9lan Mnnte nun frei- li(!^ H in biefen ^ropl^eten aud 3 fi^floffen fein loffen, bod^ mürben ftd^ lieber bie oben bei Sefpred^ung t)on Z ertoogenen Sd^mierigleiten ergeben. 3ubem mü|te bie übereinfHmmung bann bod^ eine größere fein.
tlberbied ftnbet ftd^, toie oben in Z breimal, fo l^ier einmal eine iopptüt Relation, nilmlid^ bei ^ba!. 5, 2-16. ßinle (EF 27, 182) tt|t ben erflen, ettoail fürjem Xe|t t)on au>ei Seiten burd^ (Seorg Körer, ben folgenben burdg 9toif) gefd^rieben fein. 3d^ lann nid^td aut^erfid^tlid^ t)orbringen, bemerte nur, ba| ber erfle Xe|t auf ber KüdEfeite bed einen unb ber Sorberfeite bed folgenben Slatted
Digitized by
XVI Cinleitunfl.
fielet. 9)ieDeid^t lüfteten bie jtoei Sl&ttet anfangt an einanber unb blieben leer. Snd ber Sd^reiber bad Sterfel^en mettte, lie^ er t)on einem SRitl^öter ftd^ beffen 9lacl^fci^rift nod^ eintragen. S)ie Sd^riftjflge erinnern ehoad an bie $anb, totlä^t in Z bie Stad^trAge ntad^te. Ober man benle ehoa: fltoi^ toax t^erl^inbert unb er* »artete Hon Sutl^er ffir biefe Seltion befonberd toid^tige Slittl^eilungen Aber bad Hom Steformator fo gern gebroud^te iustus in fide sua vivet. S)amm gab er fein ^eft einem Qfreunbe (Slörer?) jum Slad^fd^reiben unb beauftragte einen 3*»«iten, i]§m eine Slbfd^rift au biefer ßeftion ju liefern. S)en erflen lejt l^atte er alfo im •Original ftel^en unb ben atoeiten trug er aldbalb nad^. So tyttüxtn toir l^ier ben Snl^alt, bad (Sintoirlen eined anbem Aobe; feftaujleaen. SBol^l aber toürben toir ben Sifer Slotl^d au bead^ten l^aben, ber auf tiollflänbige unb auberl&ffige 3:e|te ausging in ber Sbftd^t, fte fo au verarbeiten, toie er ed mit Sad^arjja in z bann tl^at. So Unnte er nun Steile t)on ^abalu!, B^^^^nja, ^aggai balb nad^ bem ^5ren aufgearbeitet unb babei bie 9lad^fd^riften eined befreunbeten SRitl^örerd l^in unb l^er au Statine geaogen, auc^, n^o er nid^td umfd^rieb, toenigftend eine SRarginal- ober Snterlineamote gemad^t l^aben. Unb in ber Xl^t, toenn mir und barauf l^in bad &u|ere bed ^efted nod^mald anfeilen, fo ftnb in ben brei genannten ^ropl^eten Seiten, beren forgfältigere Sd^riftaüge etma auf eine %udarbeitung in mel^r SRu^e fd^lie|en liefen. 3n Sad^arja t)erbietet bie entfe^lid^ fd^led^te Sd^rift biefe 9(n« nal^me — l^ier finben ftd^ aber aud^ leine @loffen mel^r.
So totx0^t)oU nun aud^ biefed AoQegl^eft ifl, fo giebt eS bod^ ebenfotoenig tt>ie Zw bad S)iltat Sutl^erd toieber. 9(ud^ l^ier ftnb bie Sä|e abgertffen unb un- HoQftänbig. SRifberft&nbniffe bed ^örerd l^aben mir inbef nur l^öd^fl feiten an- aunel^men, bemu|te ^udlaffungen unb 3ufä|e gar nid^t.
3)ie Sedarten in EF, für meldte aud^ ^ier Dr. Sud^malb bie Slbfc^rift mad^te,^ l^abe id^ an bielen Stellen berbeffert, unb too bie älnberung nid^t fofort aU autre^enb unb burd^ bie ^anbfd^rift Verbürgt fid^ auSmeifl, in ben 9loten unb Speaialeinleitungen beraeid^net. 9lur brei big bier SteHen trotten jebem Sd^arffinn. ^err Dr. SBud^ malb l^at im Sad^arja an einigen Stellen beim Sefen freunblid^ ^fllfe geleiftet.
z § 7. (Einen biel geringeren SBertl^ l^at z = 3^i<Iouer ^anbfd^rift nr. 36,
aud meld^er aud^ bie Praelectio in librum ludicum oben 93b. IV, 527 ff. entnommen ift. 3)ie ^nbfd^rift entl^< (f. a. a. O. unb Sud^malb, Sutl^erd $orlef. über baS Sud^ ber 9tid^ter, Seipaifi 1SB4 S. 3—9) in buntem &mi]d) ^rebigten, Briefe, ^nelboten, Segenben. 9BaS barin bon Sutl^er l^errül^rt, umfa|t brei 3a]^rjel^nte. 3)ie 9lbfd^riften ftnb bon t)erfd^iebener $anb gemad^t. Stuf fol. 63 fielet Zacharias Propheta interprete Luthero lumen accepit anno [15]26. Siefer Aommentar reid^t bid fol. 112 unb entl^ält nur bie erflen t)itx Stapittl bed ^ropl^eten. £inen fold^en Umfang l^at feine unmittelbare JtoUegiennad^fd^rift. ^ier ftnb aUe luraen 9(n- beutungen meitl&ufig audgefül^rt, bie Sd^riftdtate Hermel^rt, erbaulid^e Setrad^tungen eingeftreut u. f. m. Sine SSergleid^ung mit 3 S^ist ^^1 au|er biefer ^anbfd^rift lein autl^entifd^ed Material berloert^et ift, %toi^ ^ai aDed anbere felber l^inaugetl^n. er mu|te au^ barum mit Aapitel 4 aufhören, meil feine 9lad^fd^rift 3 bon l^ier ab grofe ÜMtn aufmied.
0 Son Sad^rja giebt £F nur bad Ie|te Srud^ftficf aud cap. 9—10. 9Slir ^ben mit« geteilt, fotitel er^lten ifl. £F 27, 419 3- 7 ift paene totus überttieben.
Digitized by
(SittieituttQ. xyn
So tooHen toit für ©ad^arja öon bet gBicbetgaBe biefet ^nbfd^rift, bie in EF 28, 205 ftona abgebruc» ifl, oBfel^cn unb nur aU ^robe bie »ntcitung ntittl^ilcn.
»ei «al^itni l^ingegen liegt bie Sod^e ettoa» günPi««^- S)o« urtprünalidöe, toie Zw ober 3 Befd^affene ÄoEegl^eft ifl l^iet öeratbeitet. «bet l^inaugetommen ifl eine anbete toertl^öoHe Slod^fd^rift. S)iefette ift im lejte felbfl an nid^t toenigen SteUen, fomeit mit ]§iet übetl^npt nod^ ^u beobad^ten tietmögen, l^etbeiaeaogen, namentlid^ abet in ben l^iet fo jal^Iteid^n Slanbbemettungen tiettoenbet. 3)ie 93et- tl^Iung bet SRatginalien legt bie l^etmutl^ung nal^e: ed l^be nid^t nad^ttdglid^ bie 9iidnu|ung biefet 3ti>eiten Xad^fd^ft ftattgefunben fonbetn fte fei mit Sotbebad^t ^uptfftd^Iid^ in bie 9loten t^ettl^eilt tootben. S)od^ geben mit bem nid^t leitet ^olge. aSid^tiget ftnb 3ti>ei anbete SBal^el^ungen.
JSBie in feinem änbetn ^topl^ten ift l^iet bie SetbaletlUtung bed Xeited in ben Sotbetgtunb getüdtt. S)ie SBotte bed Sulgatateited toetben aldbalb mit einem sie, vel sie, sie est u. f. to. butd^ ben folgenben lejt tid^tiggefteHt, befonbet« öom atoeiten jtapitel ab. 2)agu lommen nod^ sal^lteid^e SBottetll&tungen in ben SRatgi- nalien. So fd^eint bad eine benu|te ÄoHegl^ eingetid^tet getoefen au fein toie Zw im a»eiten Äapitel bed 3oeI: übet ben aSuIgatatejt — bet ja aud^ ein SDtudt fein fonnte — toaten bie lutaen SBottetUfttungen gefd^tieben unb ed folgten am aianbe obet nebenan auf bet anbetn Spalte toie in 3oel bie leiteten Xudffll^tungen. 3oeI c. 2 aeigt, tt>ie fd^toet bann bie übetfid^tlidgleit l^etaufteUen ifl. ^iet toutbe fie etteid^t auf Jloflen a^^Iteid^et SRatginalien unb bie etfte 9lad^fd^tift gab bad ÜtientietungSmittel. So fam au« bet a»eiten «ad^fd^tift gelegentlid^ eine «ugfül^ Tung in ben Ze^rt, anbete« toutbe mit in bie 9lanbbemettungen t^etn^iefen.
aSit Idnnen bieS audfpted^en, meil a^feitend z eine gto^e abet nut ftellen- toeife Übeteinftimmung mit H aeigt. S)iefelbe tritt einige TOale im lejte auf, bann in zm. 1, 12 l^t zm eben mit H ba« noli timere gemeinfam gelabt unb balb batauf bringt z im Xqrte bie beutfd^n SBotte, bie ftl^nlidg aud^ bei H ftd^ fxnben,* in AW abet feilten, zm unb H in 1, 2 servans iram. So unfete 9lad^ koeife in ben %oten au 1, 9 (nimia certitudine u. f. to.); 8» 2, 3; 2, 9; 3, 5— 6 unb bftet. äßit Ibnnen bataud mit aiemlid^et SBal^d^einlid^Ieit entnel^men, ba| bie atoeite SJotlage Äl^nlid^ bet (Btunbfd^rift bon H »at, unb erinnetn un8 fofort an bad SJetl^Mtnife bed anbetn S^idtauet Äobej Z au H. 9lut ifl l^iet bie gemein» fame Utfd^rift toeniget benü^t unb bie übeteinftimmung getinget. & ifl eben füt 5lo]^um nod^ eine atoeite Sielotion botl^nben getoefen. anbtetfeit« flimmt nun aud^ gelegentlid^ A (W) mit z obet zm. Slal^um I, 5 fül^tt z bad au3, toa8 A me^rt aU W betoal^tt ^at. 3n bet Einleitung entfpric^t bad oportet, ut satis- fatiat suo nomini in zm bem cui nomini satisfacit in A. S)ann 1, 4 involvit exempla et ex eis facit generales descriptiones nad^ zm, cfr. A, bet in feinet aa^ife nut ettoeitert. 1, 8 zm unb A: 'eg ifl ein tibetgang'. 1, 9 zm unb A: prophetat nimia certitudine u. f. to. 1, 10: utitur verbis valde contemptis; 1, 11 au consiliarius Belial u. f. to. Sie Seifpiele Iie|en fic^ nod^ um toenige bet« mt^fxtn. «ud^ biefe fefd^einung batf un8 nid^t tounbetn. SBit betül^rtcn fd^on oben, toie in Jlal^um A fo biel SDWll^e auf eine rid^tige SBiebetgabe be3 ptopl^e«
*) »emetü fei, ba§ mit litdnol^me tion ^ofea H in ben Pommentorcn feiten bfutfdje aBotte bringt. Site Z mit H anfammenflimint, fo oud^ bie etfh 9lad^fd^rift bei 9lal^uin. 8»t|eTl SBetfe. XUL II
Digitized by
XVm (KnleittittÄ.
tifd^en £e|ted in latetntfd^er ÜBetfe^ung t)ertoenbet. @o aud^ z unb zm. SBol^I mag bied nun Sutl^er felBfl im AoUeg l^ier im 9lQ]^um gefliffentlid^et getl^an l^ben old anberdtoo, aber einen guten %f^til an bem (Sf)axatttx btefet Aommentare tr> tool^I ber Umfianb, ba^ für z toie für A l^iet ein ^ilfdmittel t)otlag, toie toit ed 6e* fd^rieben: ein Sibelte^t mit Stntetlineatien unb SRarginalien. Ob badfelbe S^mplar ober Hetfd^iebene in z unb A nad^toitlen, lann ja fd^toer entfd^ieben toierben. 3d^ nel^me bad leitete an unb meine, bad 9lad^fd^reiben t)on Snterlineatien ifl leidster unb gel^t fc^neQer, fo bag a^^ @d^teibet, toield^e bie SSorte bed Sojenten, ber bei ber SJetbalerHärung eben nur biltitte, iuvüiä) übereinflimmenb toiebergeben lönnen. 3fl z aud^ fpät gef daneben, fo ifl ed bod^ audgefd^Ioffen, ba^ et A ober beffen Urgeflalt in einer öl^nlid^en 93erfaffung, tt>ie fte je^t t)otliegt, Idnnte benu^t l^aben.
3Bir mieberl^olen: z unb zm berul^en auf bem 3ufammenarbeiten atoeier OueQen. 3)ie erflere, eine 9lad^fd^rift, i^ aud^ t)on H benil^t. Sie jtoeite toat ein ^eft, toeld^ed öortoiegenb bie SSerbalerttftrung berüdtfid^tigte, öietteid^t gar nur interlinear» unb SRarginalbemerlungen au ^iner Sibelaudgabe (gebrudCten ober eigens gefc^riebenen, f. 3oeI cap. 2 in Zw). S)iefe atoeite OueHe ifl für A bann eine fecunböre getoorben ober eine öl^nlid^e l^at i^m t)orgelegen.
SRel^r Sid^erl^eit l^at ftd^ l^ier nid^t eraielen laffen. S)er SBertl^ ber $anb- fd^rift z in biefem ^ropl^eten berul^t alfo nid^t auf il^er Slutl^entie ald getreuen Slbbilbed beä Sutl^ertjortraged, fonbem auf bem in il^ awfommengetragenen 3Jla- teriale. Stotl^ l^at l^ier mel^r Hilfsmittel Hör ftd^ aU bei Bearbeitung bed Sad^arja* fommentatS.
Sie Urteile über ben SBert ber 3^idauer ^anbfd^riften laffen ftd^ alfo furj bal^in aufammenfaffen :
1. Zw unb 3 fin^ grögtentl^eild unmittelbare 9lad^fd^riften.
2. z l^at im Sad^arja aü Überarbeitung eined StüdCed t>on 3 feinen SBertl^, im 9la]^um einen aiemltd^en, tt>eil l^ier eine a^oeite ^nbfd^rift t^ertoertl^et ifl, tt?eld^e
3. ft&rler, fafl audfd^Iie|Iid^ in Z benü^t ifl.
4. au8 biefer Urfd^rift ift ein atoeiter Äobej gefloffen, toeld^er alfo mit Z unb in 9la]^um mit z (zm) oft aufammenflimmt. & ift bied H.
H § 8. H = ^apierl^anbfd^rift ber ajlarienbibtiotl^e! au ^atte, 139 befd^riebene
»lütter in Oftat), 16 x 10 cm. ©ie ifl bie einaige ^anbfd^rift, toeld^e bie 3Jot» lefungen über aUe aU'ölf ^ro^l^eten entl^ält. Sod^ ift Sad^aria unHoIlftünbig, gegen Snbe bed erflen Aapiteld toirb gana pld^lid^ mit ben SOSorten abgebrod^en: Non plura annotavit in Zachariam eo, quod extet über impressus. SaS lann nid^t bon Sutl^er audgefagt fein, ba berfelbe jebenfaDd bis aum borle^ten Aapitel biefeS ^ropl^eten fam. Ser ben Sel^rbortrag nad^fd^reibenbe Sd^üler !ann biefen »ermerl im AoQeg aud^ nid^t gemacht l^aben, ba Sad^arja mit Sutl^erS Auslegung beutfd^ erfl Snbe 1527 erfd^ien. SBol^l aber modele jemanb, ber fpüter bie S3or- lefungen über aQe ^ropl^eten aufammenaufd^teiben ftd^ bemül^te, bie Xl^atfad^e, ba| er fein boHftdnbigeS ^eft über ©ad^arja auffpürte, mit biefem Siltum erHüren. ^tten boc^ aud^ bie Sßittenberger Sbttoren 1552 leine 9lad^fd^rift über ^ggai mel^r auftreiben fdnnen (f. o.). gfreilid^ erfel^en toir aber aud^, bafe ber ©d^reibcr Hon H toeber ben 3^iAiuer 3 nod^ A Horgel^abt l^at, ba er alSbann ben Sad^arja- fommentar ]§&tte auSfül^rlid^er geben Idnnen. Sag er aUeS fammeln tooUte, ent-
Digitized by
(Hnleititim. XIX
nel^tnett toit aud bet SoUflAnbtgleit t)on 3ona unb ^bahtl, too er nid^ mit est enim über impressus abbtid^t, obtuol^l bod^ l^iet aud^ beutfd^e SeaibeUuiigeit tioiAiegen.
aStr fallen oben, ba| H mit Z im ^ofea fafl toöttlid^ flbeteinfiimmt, Z aber ttid^t QueEe für H getoefen fein lann, ba Z mit Zw, 3r z in 3^i<Iftu jufammenlag unb H toenn ben einen, bann aud^ bie anbem Bennj^en mu^te. @d^tie|en mir aber eine Senu^ung t>on 3 unb Zw bnrd^ H aud, fo barf gtoifd^en beiben 9lela« tionen bie übereinftimmung über eine fad^lid^e nid^t l^inaudgel^en; inl^Itlid^ mü|te H fo nol^ an Zw unb 3 f^^ ^i^ <^n A. 3nbed, toenn toir ertoSgen, ba| bie Bearbeiter ber Delation A nid^t bIo| fliliflifd^e fonbem aud^ inl^altlid^e ^nbe« rungen burd^ 3ut^ten, £itate u. f. to). borgenommen l^aben, ba| bie gtoei 3^idCauer Stad^fd^riften bie gform bed Sutl^erfd^en S)iltated beffer koiberfpiegdn, fo ergiebt ftdg bie SUglid^Ieit, ba| H beffer mit 3^ ^^ a^fammen^att ald mit A, ol^ne ba| eine 93enü^ung angenommen merben barf. 9Bir tooQen einige ber felteneren @teSen l^eraudgreifen, tt>o H abfällig fl&rter an A anSingt 3oel 2, 13 (unter praestabilis) gel^t A mit Zw gegen H unb l^oben beutf d^e SBorte unb fp&ter flimmt H mit A im Srguffe gegen bie bem (Et)angelium feinbfeligen gfftr^; 2, 16 1^ A mel^r aU Zw unb H tritt auf Seite t)on D (f. bail aSort: iucundis abstineant); 2,31; 8, 8; 8, 11 (unter erumpite). SBo fold^ XnIQbtae fld^ fbiben, fel^ tt?ir, toie A bolb toortrei^ toirb unb feine SBege gel^t. SHe uberein^mmung berul^ auf ber Zreue atoeier 9ladgfd^iber, bie badfetbe S)iltat natftdid^ fteUentoeife ko5rtlid^ nieber^ fd^eiben Unnen.
^t aber H mit Zw, 3 \^^^ ^ tüntn gemeinfamen UrqueO, fo mu| H balb ettoad l^ben toad in ben gUiidCauer, balb, ttniil in bem SCttenburger Aobe; fel^lt, ja ei muffen SteUen nad^getoiefen n)erben, koo H (Ejegefen mittl^ilt, bie toir au9 Zw, 3f D nid^t erleben Ibnnen. 9htr für Ie|teren ftunit ifl ein 9ttoti% nbf^i%, bei meld^m bie Erinnerung t^orgefd^idtt toerben mu|, ba| bie Jlommentare au ben meiflen ^pl^eten in biefer ^bfd^tift ftart abgdftrjt ftnb. Xro^bem finb genflgenb t)iele Stellen aufaufinben, too bie Urfd^rift für H mel^ entl^ielt ald Zw unb 3 \otoit A. 3oeI 1, 7 ifl bad beutfd^e *ber ap^ietboem' mel^, to&l^enb H fonfl beutfd^ SBorte feltner 1^. Obabja)^ t. 11—12. 3ona 4,6 (be l^^Oige toor|eI).^ 8efonberd 9la]^um lommt l^ier in Setrad^t. SRan fel^ aud^, loie H in SMead^i W gegenüber fel^r felbfl&nbig ifl.
aSo übrigens H mit A gel^t, flreiten Zw, 3 ^^ ^ ^ feltenflen gfflllen audbrüddid^ bagegen, fonbem l^aben bie SteOe eben nur aul^elaffen ober t)erlflrat; too H mit 3, Zw gegen A fle^t, l^t Ie|tered fafl immer inl^ltlid^ ettoail anbered audaufagen. Xud^ burd^ biefe SSeobad^tung toirb unfer obiger 9lad^toeiil toieber geflü|t: A (D) ifl überarbeitet. Zw, 3 finb treuere, burd^ 3ufe|en unb gfeilen nid^t entfleUte 9lad^fdgriften, in tt?eU§en freilid^ mand^er 6a| bei ber eiligen 9lieber- fd^ft audgefaUen ifl. H rul^t auf einer getreuen Urfd^ft, 1^ aber feine Vorlage nod^ mel^r aufammengeaogen. 9htr in ^ofea ifl er auilffll^Iid^er; l^ier benü^te er mol^I eine anbere SSorlage. 3n SRalead^i fd^eint er auilfül^rlid^er au fein aU fonfl, aber t% ifl nur Sd^ein: W ifl tf>tn lüraer, barum lommt ber Umfang t)on H tier]^ftltni|m&|ig größer tior.
>) 2)tei flammt au9 bet beutf(i^ SBearbettung bed 3ona butci^ Snt^ 1526.
II»
Digitized by
XX ühtleittmg.
SBie fd^on bemetlt, 1^ H feine S^orlage in ben meiflen ^xopfftttn flarl gel&tjt. Sd ifl bie Slad^fcl^tift in guter Vtu^t gemad^t unb l^intetbrein nod^ f^lifi burd^gefel^en. S)ie Seitenblidte bed SlefotmatoTd auf feine 3^it unb bie bogmatifd^en S^rfe fhtb augenfd^einlid^ mel^r gelfitat aU bie eigenttid^ Siegefe unb bad Siblifd^« $]^iIotogif(^e. Sud^ ftnb am %anbe befonberd gern ^ataUelfteQen (bie Sutl^er nid^t l^etangeaogen l^atte) unb anbete Siegeten erto&l^nt (Monsterus, Brentius = Brenz, Urbanus Rhegius, Pellicanus, einmal Sugenl^agen) , natürlid^ aud^ e^egetifd^e Sd^tiften Sutl^etd.
9Ran fielet, bet Sd^reiber bet ^nbfd^rift tooUte in iMtge bie 9ludlegung übet bie Keinen ^opl^eten l^aben.
S)a ^ofea c. 12, 4 im ZtjAt (untet praevaluit) fielet: vide, quae dixit Luth. in Genesim, bieS abet auf ben gto|en (Senefidlommentat am fttglid^flen bergen nietben mu|, fo bütfte, ba bet Genes. 32 entl^Uenbe Sanb etfi 1552 etfd^ien, bie ^nbfd^tift nid^t t)ot biefem Salute aufammengettagen motben fein.
%ud^ D ift in ben SRatginalien benil^t. S)a| H nid^t aud A fonbetn aud bem S)tud(e t)on 1536 feine Slanbbemetlungen jum cap. 7—8 bed 3(mod fc^bpfte, etgiebt ftd^ bei bem aufmetifamen Setgleid^ bet ^atianten t)on A unb D in biefem abfc^nitte. H gel^t bei bet Sejtoetfdöiebenl^eit petö mit D. 2lmo8 7, 10 (rebellavit) l^at fad^Itd^ mit Zw übeteinftimmenb A : opp. dignitatem et maiestatem papisticam, item ecclesiae auctoritatem. D fe^t: maiestatem Gaesaris, quam tamen sciunt— coli, et eccl. auctoritatem; ebenfo Hm. %ud) im Sfolgenben, tt>o flatt ergo— seditionis in A, bei D anbetd fielet, ifl Hm mit feinem abgetüteten £e|te auf Seite t)on D. Sbenfo im 9lbfd^nitte in gladio morietur.^ S)ied gel^t bid 5Ut Übeteinflimmung in einaelnen SBotten: 8,1: periit in DHm gegen interüt in A. SDie H fonfl feine Sotlage t^etlütgt l^aben mag unb tt>ie biefe Setfütjung oft eine älnbetung bed 2BottIauted mit ftd^ btad^te, fielet man an ben Sianbnoten, toeld^e D flati abtüt^en, tt>ie au 8, 11. äBatum nun nid^t aDe btei bon D gebtad^ten ^topl^etenlommentate butd^ Hm audgenü|t motben ftnb, mag man nid^t etgtünben. 9loten toie au 3Rid^a 1, 5; 2, 13. ^bal. 1, 17; 3, 14. 3RaI. 4, 3 (Hm au stete- runt) ftnb nad^ttäglid^ U^ol^I aud bet etflen Sotlage entnommene 3ufft^t, einige SRale mit ben Sinfd^altungdaeid^en betfel^en. anbete entl^alten 9tefle|ionen (^aggat 1,4. 3Ral. 2,2) obet $intt>eife auf anbete Sd^tiften ßutl^etd, aud^ tool^I fiitate aus benfelben. Sine atoeite (obet tiieOeid^t nod^ eine btitte?) ^nb l^t bad (bem))Iar butd^cottigitt abet nut untoefentlid^e Sufäfte gemad^t, bie bdUig unbetfldtftc^tigt bleiben lönnen.
S)ie Xl^atfad^e, ba| nid^t nut bie SRatginalien fonbetn bet Xe^ felbft aUe beutf d^en SBotte im niebetbeutf d^en S)ialelte unb €ptad^fd^|e ^ n^iebetgeben, lönnte aut ajetmutl^ung füllten, H l^abe bie Utfd^tift eined niebetfAd^fifd^en ^ötetd ber ^otlefungen bot ftd^ gelabt. 3d^ geftel^e, ba| id^ lange an bie 9Rbglid^!eit gebadet l^abe, bet Utte^ fei jenet betmi|te ^Ibetflobtet Jlobe; (9leue Wittl^eil. b. tl^üting.* fäd^f. @. 93. 12, I, 107 : expositio D. Lutheri in aliquot prophetas. Witteb. 1526
>) ®o 8,3 Pott tot— dixi in A mit D: ita ut— significat. 8,5 gegen A mit D: Utitur proph. u. f. )o. 8,8 flatt bed absorbebitur u. f. to. mit D: sicut Nilas ti. f. to. ^r leiste «bfd^nitt öon c. 8 aeigt ebenfo Hm im (SinWang mit D. «) 3. ». toagen = toogen,
ebenfo bulgen; mittfule (= IRic^tfd^fit).
Digitized by
(Ktileitustg. XXI
per Ludolph. Eggeling Brunsvicensem scripta, in pergam. [?] 16^). S)cn ^ofea l^atte biefet codex nid^t etiü^teti, iJfn l^&tte H lote Z aud etttet OueDe gefd^ftpft, bie flbrigen ^ ^pfftttn aber auil betn fl^geltngfd^en Sutogto))]^ entnommen. 9lan lonn aber ebenfo gut bie nieberbeutfd^en SBorte aU SBerl bed Sd^reiberd anfel^n, ber bann aud^ bie SRorginalien in biefem S)ialelte angefügt l^&tte.
Sie eü^bUd^en iMr)ungen in biefer ^anbfd^rift mad^en fte ungeeignet, für bie Ze^gefbilt ber aSorlefungen felbft entfd^eibenber 3^uge )u fein. S)od^ orientirt fte über ben Snl^lt ber S^egefen Sutl^S trefflid^ unb ba fte nid^t bie Überarbeitung erfolg %at toie A, ift il^ Sufammenftel^en mit ben 3^idCouer Xufjeid^nungen bail fid^erPe S^^^ ^ I^ber einjelnen SteUe, fo l^e Sutl^er toirllid^ ei gemeint unb gejagt. SBir l^ben in unferer Zei^recenfton barum H mit ben SU'idCauem ßetd jufammengefleltt, burften il^n aber nur in ben 9loten geben, koobei er natürlid^ aerfUdelt toorben ifL 3n loenigen gfflllen, bie ftetil angefül^ ftnb, l^ben toir bie 6ft|e t)on H Der^eOt, toeil bie 9loten bod^ bem (Bang beil Zeitei b. 1^. Zw, 3 )u folgen l^en. SoOPAnbig mitgetl^itt ifl bie ganje ^nbfd^rift biil auf bie Starginalien, toeld^ nur Sitate auil anbem (Ejegeten, Sd^ftfleEen ober Summarien finb ober einer atoeiten (unb britten) ^nb angel^ren.
Somit ifl bie S^l^l ber t^orl^nbenen aRanufhipte eine nid^t erl^blid^e. S>a| fie balb nad^ Sut^til Zobe aud^ nid^t t>xA gr5|er getoefen fein mag, entnel^men mir auil bem oben angeffll^en (Beft&nbni| ber SBittenberger ^raul^eber: eine 9lad^d^ft beS ^aggailommentaril fei il^nen unjugAnglid^ getoefen. SBir ftnb alfo nod^ beffer bran.
Son einer toeiteren ^nbfd^rift befi^en koir nur jhtnbe burd^ einen auil ber- felben gefloffenen SDrudC:
§ 9. 3m ^afftt 1526 erfd^ien:
IN OSEAM I PROPHETAM ANNOTATIO | NES, A BIARTINO LV | B THERO ©ITTEN- 1 BERGAE PRAE | LECTAE. | ANNO M.D.XXVI. Oltab. Xitel ol^ne Cinfaffung. Slatt 2—23 mit arabifd^en 3iffem beaeid^nei Statt 24 nur auf einer Seite bebrudCt. @d^lu|: APVD THOMAM aSOLFFIVM | ANNO M.D.XXVI.
Zl^omail aSoIff brudtte au Safel (aSeOer, %e))ertorium nr. 2709. 2712. 3941 u. a.) bie 5 Sudler aHo^d nad^ Sutl^erd überfe^ung 1523, ebenfo bail neue Xeßament, 1526 CeIolam)Kibil Vtalead^i mit ^^txi SBorrebe unb bieied anbere, aud^ Sateinifd^ (f. Sb. II @. 741). 2)a9 bur^ äBolff t)erbreitete Sud^ koirb aud^ nid^t fo feiten fein, koie EF 24, 93 annimmt (fortassis circuitum Basileae viz evadit). Sd ftnb und eine ixtmUä^t Snaal^l erlittener djDtrmplaxt bebmnt, bie flbrigend feinerlei Sbtoeid^ungen unter einanber a^tgen.'
Obmol^l bie SlüdCfeite beil Xitelblatted leine Sorrebe bringt unb Statt 2 batb mit bem Kommentar beginnt, ttnnen koir bod^ annel^men, ba| 9Botff bail bieSeid^t
>) aliquot ginge bann auf elf Seine $ro))^ten, toobei C^od^rja q19 SBrud^flflcf ben din« btwl, ba^ nur aliquot prophetae tiort&gen, t>erfldr!t l^tte. 2)en oben beft>rod^nen SSermer! plara Don aonotavit etc. müßten toir bamt gana entfd^ieben bem Sd^iber ton H autoeifen. *) 3» <(iMmonl üffmpUix fotmnen bie ber l^5mgl. »ibliotl^ in »erlin, etabtbtbliotl^ SSrellau, ftat^ifd^bibliot]^ StoUhu; Stnaatt unb ber ^auSgeber beft|en je ein (Exemplar u. f. to.
Digitized by
XXII (SitOeittttid.
tion einem fflbbeutfd^en $5ter bet Sorlefung il^m flberbtad^te 9Ranufcri))t nid^t ol^ne toeiteted l^at abbruden laffen fonbetn eine burd^gteifenbe Xe^rttecenfion t)ot' nel^men Iie|. Dr. Sinfe meint (EF 24, 93), ba| bet S>tudet im Sinne l^tte ad unam omnes praelectiones ab isto studioso ezceptas edere, aber ei^ Bei Vlangel an 9Bfa^ mit ^ofea betoenben lie|. 3d^ mdd^te nidgt an ein boDfi&nbiged QTCtmplax t)on Sladgfdgtiften fibet alle fiobl^ ^op^ttn benlen, nel^me aber jeben« faUd ald fidler an, ba| bie ^ufaeid^nung fiber ^ofea unt^oUfl&nbig loar. Gap. 14 fel^It gana unb t)on cap. 13 ftnb nur t>xtx Slbfd^nitte mitgetl^eilt. Selbfl toenn mir annel^men, 9BoIff n^oQte bad Sudg nid^t fl&rlet toetben laffen, fo fianb il^m öon ffllott 24 bod^ nod^ bie atoeite, je^t leere Seite aur aJerfttgnng. Cr fonb in ber Slad^fd^rift feinen Stoff mel^r öor.
Suf eine 9iecenfton bed Xe|ted I&|t aber bie Sergleid^ung mit H unb Z, meldte aufammenftimmen, f(^Iie|en. 3uerfl fftllt bie geringe Snaal^I ber 9loten auf. Sie toirb bamit au erll&ren fein, bag ber Sd^reiber bem SSortrag nid^t fo fd^neU folgen lonnte, atö ber t)on H— Z (Urfd^rift) unb barum t)iele8 toeglaffen mufete. anbere SBegloffungen aber fd^einen bei bem 3)rudte erfl erfolgt au fein, alfo auf 9(bftd^t au berul^en. £d ifl bod^ t)enounberIid^, ba| au ben fd^ftrfflen Sudbrfidten gegen ben $apft, bie ^apifien, bie ^OUnd^e u. f. to. in B bie ent« fpredgenben Stellen fel^len: Sielte H unb Z au II, 8 unter Baal, II, 9 unter sumam, IV, 7 unter gloriam, IV, 8 unter peccata, cap. X Cinleitung, X, 4 (aeditui) u. f. to., too B nid^td bergleid^en l^at. Semgegenflber finb nur toenige SteUen polemifd^er 9latur beibel^alten, n^ie im t)ierten, ftebenten unb atoölften Jtapitel. Snbed geben toir au, ba| biefe Srfd^einung dufaU fein lann.
9lodg läufiger ald in ZH finb in B beutfdge SBorte Sutl^erd mitgetl^ilt. Sie merben nad^ ^glid^Ieit in oberbeutfd^e Sprad^form unb Or^ograpl^ie übertragen.
Sin Stergleid^ Hon ZH unb B lägt erlennen, toie t)erfd^ieben bie ^örer Sutl^erd S)iltate miebergeben. Sd aeigt fidg red^t bie Sd^toierigleit, aud ben 9iela- tionen einen aud^ nur ann&l^emb autl^entifd^en Xe^ l^erau^auarbeiten. 3Bir l^ben im ^ofea B in bie 9loten t)ertoiefen, toeil feine Slufaeid^nungen bflrftiger finb ald bie in ZH.
93eit X>tetrid^8 ^Bearbeitungen. § 10. 3m Salute 1536 erfd^icn au Stra|burg in Oltat):
ENARRATIO || D. MARTINI LVTHERI IN || TRES PROPHETAS, ||
lohelem, | Arnos, Sc \ Abdiam. | Nunc primum in lucem aedita. |
ACCESSIT AEDITIONI HVIC | Index locupleüssimus. | ARGENTO-
RATI, ANNO I M.D. XXXVI. 8 JBIdtter Xitel, »orrebe (beginnt auf
ber 9tüd(feite beS Xiteß) unb 3nbe;, bann 174 paginirte Seiten. Sd^Iu|:
ARGENTORATI APVD lOHAN. || Albertum, Anno, M.D. XXXVI.
Stuf bem legten Slatte ein ^olafd^nitt.
3n ber SSorrebe berid^tet ber S)rud[er, ba^ er ein Sicemplar ber SSorlefungen
Sutl^erd Aber aUe ^ropl^eten mit SuSnal^me t)on ^ofea unb S)aniel in bie $&nbe
befommen l^abe, summa diligentia a studioso quodam exceptum. S)a nun Sutl^er
feine fo nü^Iid^en beutfd^en Jlommentare über bie Ileinen ^opl^eten nac^ Srfd^einen
Hon ^baful, 3ona unb Sad^arja bei fo Hiel (Sefd^Aften unb fd^on altemben
Ärdften nid^t fortfe^e, fei e8 ertofinfd^t, toenn bie SSorlefungen ut in schola Witen-
Digitized by
(RMisat%. XXm
bergensi publice praelecti et a studiosis excepti sunt, emitterentur. (Et l^oBe l^injugcjogen ad castigationem horum scholiorum hominem diligentem et studkMBum pietatis, qui multos annos Wittenbergae didicit, ut cum iudicio omnia relegeret et conferret expositionem ad translationem germanicam. Sott bem Stttflul ber beutfd^ Sibel&berfeluttg auf ftttberuttgen in bet «udleguttg ifl flbrigettd toettig au fpflten, ttttt bie aHatsinoIiett flnb fleiltg 6enfl|t (Lm).
909 »eatbeiter loirb und Seit Sietrid^ belannt, ber nad^ faß bietjel^- jdl^gem «ufentfKiIte in Sutl^etd n&d^flet Umgebunfi eben ^xebiget in 9t&tnbet0 getootben »ot. 3n feinem »riefe bom 80. Oftober 1588 an 3u|hi8 aJteiiuÄ («olbe, analecto Luth. 6. 831) Hagt er, bat er mit feiner ^erauÄgabe ber ßutl^rfd^en auMegung aum 51 ^alm fld^ biet »erbruS 8««ad^t ^Kibe burdft Cin- ffll^ruttg ht% Xudbruild: Cognitionem peccati esse causam sine qua non [Sutl^er l^tte gefogt: causam secundam] in iustificatione.^ 9ud^ bie ^eraudgabe ber brei $rop]^eten l^be Sutl^r« »eifott nid^t gefunben, sicut retulere, qui cum eo habi- Unt, fo bai er bie »eorbeitung ber flbrigen ^opl^eten, toeU^ er fd^on begonnen ]^, nun unterlaffen tt>erbe. SBie fHmmt bie» au bem ©d^reiben »ietrid^ an gienittd bom 9. 9lobember 1587 (3eitfd^t. für bie ^iflor. ZW- 1874 6. 123)1 ©ier erinnert er Oleniud an feine frfll^e «ufforberung ad laborem prophetanim minorura. Stenind l^be gefd^egen, nunc autem et Wittenbergenses sollicitant nos, qui cupiunt prophetanim tomum extare. 9BoIIe 9teniu9 nid^t and SBerl tjäten, fo totAt SHetrid^ e« tl^un. ^emad^ litten SSKttenberger Sfreunbe Cnbe 1587 nod^ ben aShtnfd^ audgebrfldtt, einen ganaen »anb Aber bie Keinen ^ropl^ten bon »eU »ietridjH» ^nb bearbeitet au fel^n. J)a8 l^rte Urtl^il Sutl^ tofae olfo bamald aud§ in SBittenberg nod^ unbelannt gett^efen. Sietrid^ l^tte bann an ben oB (Esegeten f d^on er^mbten SUniud toegen übemal^me ber Arbeit fld^ getoanbt, ol^e «ttttoort au erlitten. 9htn traf bad Urtl^I 8u«M ^* S>ietrid^ erlUrt Oltober 1588: er »otte fld^ auf anbere Stubien aurfidCaie^n unb bie fd^on be- gonnene ^eroudgabe (prophetarum editionem coeptam iam b. 1^. lool^l nid^t im J)rttdte) ber fhwpl^en unterlaffen. Tibi autem, mi Meni, si ite vis, libenter mittam, quae in reliquos prophetas habeo. Stettiud mag barauf nid^t eingegangen fein mib Sietrid^ tt^urbe balb loieber anbem 6inne9.
Sttil^ 1^ guten (Brunb, Sietrid^d *Iaborem' nid^t au biSigen. Saut 8or^ rebe l^Atte SHetrid^ bad bom SrudCer erl^ene aHanuflri^t eine« studiosi burd^ gefel^ unb mit ber beutfd^en »ibel berglid^en, bielleid^t aud§ mit eigenen Vuf- aeid^ungen. 9ber in SBirllid^Ieit l^at er biel tiefer eingegriffen. Üx l^at Sutl^erd Weinung oft unterbrfldCt, ja ind (Begentl^eil berlel^rt. Sutl^ l^atte in ber Sorrebe a^ 3oeI gefagt: quod propheta in I. capite non prophetat, bie Gd^ilberung ber ^eufd^en^Iage fei nid^t eine Seaeid^nung be« brol^enben WJ^u einfand (A, H, ber Sod^e nad^ aud^ Zw). D U|t bie entfd^eibenben SBorte toeg unb fe|t: praedicat futuram cladem — vocat Assyrios figurate erucas. SHe« 1^ er au« SuÜ^d Sorrebe au 3oel in ber bebtfd^ »ibel 1534. Slatfirlid^ mu^ er ie|t an atten GteSen, loo Sutl^ biefe (ErlUmng borbringt ober beloei^, aud^ ftnbem. ftebet Sutl^ cap. 1 y. 7, ber «udbrudC betoeife, ba| 3oeI bie Zl^ere poettfd^ Söner genannt l^abe, benn fle bertoflflen SSeinberge, toAl^b 9C1f^ loofl
>) SRcIan^t^ an 2)ietrt4 Dom 6. Oftober 1538 » C!orp. Be£ DI, 598.
Digitized by
XXIV (Sinleitttttg.
Stftbte unb 8etool^neT pUlnbem toürben — fo tebet fld^ D l^etaud: vinea unb im folgenben ficus {tilnben figürlid^ t>on Sdtael. ßbenfo l^at et fd^on ju v. 6 bie tion A, H, Zw gebotenen ßitate, gens fei poetifd^ für Sd^toarm gebrandet, unterfd^Iagen. 9[ud bemfelben (Stunbe flnb bann brei SBorte am @d^Iu| tion cap. I unb einige am Anfang bed 2. cap. geftnbert. — 3u 9(mod 4, 12 l^at Sietrid^ bie t>on Sutl^et ald Meinung ber quidam angeffll^rte S^gefe ald Sutl^d eigene Slnjtd^t (mihi placet) unb ta^o iSutl^et gefagt l^atte mea est sententia, fielet: alii malunt! 3ofI 3, 15 ]§atte Sutl^et auf ben geifUid^en Jtantpf bet (Sofien bqogen. D fai^ ledC fort: Sed ego [toobei ber Sefer bod^ an iSutl^er aU 9lebenben beulen mu|] hanc sententiam non probo unb beutet bie SteEe auf bie Sf^inbfd^aft gegen bie Triften, äl^nlid^ 9(mod 4, 3.
aBo ferner ISutl^er etmad unentfd^ieben Ui|t, fe|t D oft bafür eine gana be« flimmte Meinung. 3oeI 1,4 l^atte iSutl^ erllftrt: fidler feien toierXl^iere gemeint, nur unfid^er fei, toeld^ed bad toierte fei, jebenfaEd nid^t gemeint fei Sranb ober 3Rt\jjUfyoi}x. D fd^Ugt aud biefer Qnfld^erl^eit Jta))ital: quia liberae opiniones de incertis — fei ed ^el^Itl^au, oud bem, toenn bie @onne barauf fd^eine, ja Zl^ere entftflnben! 3a Slmod 6, 1 toirb bie toon iSutl^er betoorjugte Steinung einfad^ unterbrüdt. 3u 3oeI 3, 1 toirb iSutl^d Ssegefe gnftbig ald non mala recenfirt, bie bod^ eine catachresis fei, unb barauf bie eigene Steinung angefügt. 9Bad Sutl^er 3oeI 2, 26 afö hallucinari bed ^ieron^mud l^ingefteEt l^tte, nimmt D toieber auf, unterbrüdt Sutl^erd Slnfid^t unb Iä|t babei Sutl^er in ber erften $erfon reben. Slud^ 3oeI 2, 20 u. a. ifl ^ieron^mud gegen Sutl^r in @d^u| genommen.
S)a8 Ürtl^eil eines Sutl^r über $aulud bflntt Sietrid^ ganj unertrdglid^, 3oeI 2, 17. SeSl^alb l^at er angftlid^ ben «bfd^nitt, too Sutl^r fagt: Paulus adhuc satis frigide rem solvit neque omnino satisfecit, burd^ einen anbem erfe|t. Slud^ fonfl fd^toad^t er ftorle SluSbrüdCe bed Steformatord, bie toir bei biefem bod^ fo oft finben, ab. @o fhitt nobis contemptoribus: nobis et contemptoribus. 3oeI 2, 10 ia|t er stercora aut toeg. Statt dominus rugit erfd^eint propheta rugit u. f. to.
Sait fld^ eine änberung fd^toer im Jtonteite anbringen, fo ]§ei|t ed fd^Iie|Iid^: sed notabis, toie SlmoS 5, 21. Slnbere 3ufa|e mad^t D tierleitet burd^ bie Sud^t, bamalS beliebte reformatorifd^e Xl^efen al8 burd^ biefe unb jene ^pl^enftette angeaeigt ober betoiefen l^inaufteEen. (Ed ifl 3. 99. tion tooml^erein fd^on l^bd^fl un- toal^rfd^einlid^, ba| Sutl^er fd^on ^ 1524 über bie ^abeflination baS mürbe gerebet l^aben, toad D bei 3oeI 3, 5 l^injufe^t. Sie SluSfaSe auf bie larvae papisticae (f. 3oeI 2, 12 unb befonberS 3, 1), bie electicia opera, bie principes unb episcopi, bie Srol^ungen gegen bie contemptores euangelii, gegen bie hypocritae, bied aUeS lönnte ja toon Sutl^er gefagt fein. 9ber mie auffaEenb, ba| Zw, H unb A immer jufammenflel^en gegen D unb biefe Sludfaile nid^t l^ben, loo fid^ aber in Zw, H unb A ä^nlid^ed finbet, fül^rt D leine anbere 6prad^e. Samit toirb beutlid^, ba| er fold^e 3ufa|e nid^t aud einer 9lad§fd^rift, fonbem aud feinem ftopfe l^atte. Xud^ bad l^umanifiifd^e 3ntereffe Sietrid^d n)irlt ein: er toiU bie ßbition mit mel^r (Heganj ber Sprad^e unb Steminidceujen aud bem Rafflfd^en Sltertl^um auSflatten.
>) SBemerfe oud^, toie Sut^r 3oel 3,3 fagt: prophetas nostros diu moFabimar, D ober 1536 fiegedgetoiffer: pr. nostros yidemos confondi.
Digitized by
ditileitunfi. XXV
Sarum cititt et gelegenUid^ einen lateinifd^en SMd^ter mel^ att 2niSftx, ober ein adagium. gf^ilid^ toitb boburd^ ). 9. Bei XmoS 2, 8 bie Setoeidffll^ng lal^met, ba ja Stennud unb ^ßtuttffufi gegen bie @5ttet frembet SöRer fretietten. 3m Slud- bntd ift mond^mol geftnbert, um ben Siegeln bet @rammatil ju entfpred^en. Sud poenitemini loitb poenitentiam agite, au9 toiae ein toti (dat gen. fem.) unb ut mit indic. futuri oft befeitigt u. f. lo. Sud uni puellae stuprum offerre mad^t D: eosdem amores sequi u. f. to.
SBit toeifen nunmel^t bie Stellen nad^, foloeit fie nid^t bereitd befptod^en finb, loo D Sutl^d Sorteben • ober Stanbbemetlungen in bet beutfd^en Sibel tion 1534 benfl|t 1^. Sie flnben jid^ S. 159, 24 n. (nut Porro— imponi); 174, 20 n.; 175, 6 n. (bemetle, loie 176, 1 im Xeite aud^ D bad quae nid^t geftnbett l^tte, ba et bod^ l^e qui fe|en muffen); 176, 6 n.; 194, 9 (Altana— dicitur); 201, 15 n.; 203, 14 bet 3ufa| Bid peccata sua; 217, 20 n. tion Appellat— puniat; baju nod^ btei unbebeutenbe 3ufft|e an anbetn Stetten.
SBdl^tenb bet Sottebe bed S)tudCetd gemft| Siettid^ bie Sotlefungen eben nut nad^ bet beutfd^en 8ibelflbetfe|ung l^fttte Anbetn I5nnen, flnben to)it Jtottel« tuten, bie fld^ aud^ l^iet gegen Sutl^ toenben. 3oeI 2, 14 l^t iSutl^t: toet toei|, et mod^t fld^ umtoenben (f. A unb Zw), unb fo ftl^nlid^ in bet 8ibel. Siettid^ mUelt batan unb fd^Iie|Iid^ fe|t et: et ta^itb fid^, ob @ott ta^iQ, nod^ wenben. 9bet aud^ tt)o ftd^ bet (Einflu| bet 8ibelflbetfe|ung jeigt, n)etben mit fagen muffen, ba| mit aSetfldftd^tigung betfelben S)iettid6 eben bie Qtfptfinglid^Ieit bei^ Siftatd in ben Sotlefungen bettoifd^t ]§at. 6o ifl bie Sluffaffung bet tonsio al8 defruti- catio bei XmoS 7,1 gegen bie anbete jutfidCgefteEt, Obabja 5: afürmative (bie Diebe lommen n)etben). @. aud§ Xmod 3, 12 unb cap. 4 Slnfang.
SHefe lange Stetig tion 9btt)eid^ungen Siettid^d bon A genügen — toenn aud^ ein einjelned 99eif))iel nid^t fd^Iagenb fd^iene, fo toüxbt bad betgleid^enbe Stubium bet bon und gebtad^ten Xe^ paffenbete flnben laffen — , um bie Slnnal^me aud« jufd^Iiefien, att lägen nut leidste Jtotteltuten ober 9li|betflftnbe Siettid^d bot. 9bet man n)itb aud^ nid^t einteben bfltfen: bie Setfd^iebenl^it lomme t)om flatlen Sinflul einet ^nbfd^tift, bie neben bet Qtfd^tift bon A bem ^etaudgebet bot- gelegen l^abe. StfUid^ ifl in bet Sottebe nid^tS bon einet fold^en t^etmetlt, {lei- tend mü|te fle einen fonbetbaten Xe|t gel^abt l^aben unb btittenS fel^t fonbetbatet aSeife t)on S)iettid§ benfl|t tootben fein. SSHe oft bemetlen n)it, ba^ H, Zw, 3^ A inl^tlid^ ftimmen unb im SBottlaut unb @a|gefüge bod^ ganj betfd^ieben flnb. $iet lofltbe Siettid^ abet fld^ aud§ fotmeS fafl ganj bem einen cod. A obet einet Utfd^tift bedfelben angefd^toffen unb il^n bamit fflt ben beften 3<ugen bet übet- Uefetung etflfttt l^aben unb tto|bem l^Atte et in gf&IIen, n)o eine itotiit ^nbfd^tift Sutl^et eine gana anbete, oft entgegengefe|te S^egefe aufd^ob, biefet OueQe mel^t 3uttauen gefd^enlt. Qnb bieS aQed foEte et in bet SSottebe unetbttett gelaffen l^aben!
Suletbem fd^eint S)iettid§, obgIeid§ et in bem oben ettoäl^nten @d^teiben an Sleniud bom 30. Oltobet 1538 ben (Sehftnften fpielt, fein Unted^t, baS et an Sutl^ begangen, eingefel^en )u l^aben. 3n einem Stiefe an ^eniud bom 30. @e))« tembet 1539^ bemetit et bei übetfenbung bet annotationes nostri Patris in pro-
>) Cod. Seidel, bet i^dnigl. Stbliotl^f »etlin nr. 26. 2)ad 3Q^t mufi 1539 (nid^t 1534) fein, bo 2)tetnd^ in 9lüTnbetg ftd^ beftnbet unb baS (hfd^nen bet psalmi graduum
Digitized by
XXVI (Knleititstg.
phetas, ju beten ^audgabe Weniud feine aSeteitoinigleit enblid^ mag audgefprod^ l^ben: Quodsi tuo labore putas ecclesiae edendos, consiliuro non improbo ac te etiam ad id hortor. Quid ego secutus fere sim, vesiigia primi ministro osten- dunt (?). Te optarim integrum laborem sumere. Quia autem tunc Uli, quos edidi, depravatissime sunt excusi» Hbenter eos recognoscam, ut coniungantur omnes. Son lieberlid^em S)tu(Ie ift in ber ßbition 1536 nid^td ju merlen. Sietrid^ toerl^fittt nur feine Sd^ulb toegen bed getpoltfamen Setfa^nd, bad et n)iebet gutmad^en m5d^te. £t ]§at j|e|t bie Sinftd^t: Non existimo me posse plus boni facere quam si bona fide Lutheri enarrationes vulgem.
§ 11. Steniud flbetnal^m bie Xtbeit )ule|t bod^ nid^t unb fo (onnte Siettid^
am 24. Stobembet 1540 (cod. Seidel. Berolin. nr. 25) toiebet an il^n melben:
Memini te petere editionem prophetarum minorum. Itaque ne nunc nihil agerem,
Micheam in manus sumpsi (obtool^I SUtet mit bet (Senefidbeatbeitung btänge).
d 42 Set genannte ^pl^et etfd^ien 1542 ju SBittenbetg in Ottato.
COM- I MENTARIVS IN | MICHAM PROPHE | tam, coUectus ex prae- lecti« I onibus Reueren. Patris | D. MAR. LVTU. | nunc primum in | luoem editus, | per M. Vitum Theodo« | rum, Concionatorem | Norin- bergen. | 1542. | Wittebergae. «m Sd&luffe: IMPRESSVM WIT- TEM. I BERGAE, APVD VITVM | CREVTZER. | Anno, M.D.XLU |
(Eine genaue Sibli^gtopl^ie biefet Sudgabe toitb etfl f))fttet )u liefetn fein, ba biefelbe, loeil ju Sutl^ Sebjeiten etfd^ienen, bon und toitb jum 9(bbtudC ge« btad^t tDetben. Siettid^ l^tte nAmlid^ bieSmoI bie XuSatbeitung t)otl^ an Sutl^ aut Sinfld^t gefd^idt. (Et fagt in bet Sottebe an 9h(oIau8 Xmdbotf : volui . . . Lutheri . • . dictata in proph. Micham publicare, quae tarnen ipsi recognoscenda prius misi. fyd et nun anbete unb mel^t ^ilfdmittel benfl|t ald bei bet (Ebition 15861 3n bet Sottebe au ^ofea 1545, toobon balb bie Stebe fein toitb, nennt et feine OueOen — l^iet in Stid^a nid^t. SBit nel^men tDalft, ba| aud^ l^iet ^ietrid^ nut t)on bet Delation A (Bebtaud^ mad^t, bie übrigen loottteid^en Sludfül^tungen abet aud fld^ felbfl l^etaud l^injutl^ut. S)et Jtommentat ifl faß bteimal ftfttlet ald A, bod^ et n)itb ed nut, inbem bet ^taudgebet lange (Etdttetungen (flbet bie electieia opera bet monachi, $oIemiI gegen bad $a)){it]^um) äl^nlid^ toit 1536, abet nod^ ^äuftget, beifügt. 9Ht Oaffifd^n Sitaten, mit einet gfüEe biblifd^t Seif^riele flnb bie Satlegungen Sutl^d t^etbt&mt. gffit bie nritllid^e Zeitetllätung bon 9lid^ (ommt übet bad bon A gebotene Slaterial l^inaud nid^td 9leued l^inju. ^tte eine leitete QueEe botgelegen, fo toüxht bod^ mand^e Stubril mel^t getootben unb innetl^ bet 9bfd^nitte bet ^nl^alt ein teid^etet fein. Set loottlatge Zw l^t bod^ mand^ed, »ad A abgel^t, — bei d 42 fel^It Med aEeS. Set befle Setoeid abet füt bie SDbl^angigleit biefet Xudgabe bon A Hegt in bet oft ta^bttlid^en übet- einfUmmung beibet Xeite. 6o Stid^a 1, 3 bie S;egefe ju excelsa; fo in bet (Einleitung aum britten Jta))itel: nihil est quod lectorem possit morari; Al^nlid^efi an bieten Stetten. 1,4 l^at ju consumentur Zw bie tl^torifd^e Sfigut rid^tig
ffit bie nAd^fle Cflenneffe in fluSfid^t fhllt, biefelben abet 1540 ^rauSlamen. übrigens ht» metft man in bet Sottebe biefe« 9üd^Iein9, toie ^etrid^ btedmal bie (EtOdtung obgiebt, SutbetS (Bebanfen unb (Bebonlengang getreu toiebetgegeben au baben.
Digitized by
diitleittttiG. XXVII
continens pro contento genannt, ein Xttdbtud, toüäftx in ben Kommentaren )u« toeilen tiotlommt. A l^at ungetoöMid^ : continens pro continente unb d 42 folgt üftn l^ierin. Slnbetdloo ifl bie Übereinflimmung butd^ bad Sefheben Sietrid^d gefUit, beffeted Satein ju bringen. 60 erfe|t er 1, 4 bad ungebrAud^Iid^e monti- culosus burd^: plenus montibus et vallibus; 6, 8 (facere iudicium) l^t A: ut puniantur sontes et tueantur innocentes, Sietrid^ nal^m an bem pafjtt) gebraud^ten S>eponend Xnftol unb fe|te: ut pun. nocentes et defendantur innocentes. So mugte er aud^ bie S^tDerl^Itniffe toon 1525 t)erbla|ter miebergeben. 3n ber (Ein- leitung )um ^ßtop^tn fagte iSutl^ nad^ A: principes contra euangelium et eius praecones furunt unb reflectirt babei nid^t auf fturfad^fen («Reffen). Serfelbe l^t dl^nlid^e ttrtl^ile in biefer SSorlefung )u ben jloölf fßxopfftttn ungejäl^tt oft, er rebet tion ben principes in il^rer (Befammtl^it ald SBerfoIgem bed St)angeliumi^. Sietrid^ aber jiel^t in Setrad^t, ba| ei^ nun fd^on toiele etiangelifd^e gfürften gebe, unb fe^t: multi furiosi principes. Sa lann ed il^m aud^ n)iberfa]^ren, ba| er mit einer Xnberung jtd^ t^rgreift: 1, 8 l^en Zw unb A bie SBamung Sutl^S für bie XuSleger: insigniter insanimus, cum suscipimus interpretandos prophetas sine .... penitissima hebraeae linguae cognitione unb fo toerftanb bei^enige bie GteQe, toeld^r in A bad Stotto t)or Wid§a fe|te; Sietrid^ mad^te baraui^ eine SRal^nung an bie Stubenten jum eifrigen Stubium bei^ ^ebrAifd^en. — SBie 1536 U|t ber ^raudgeber aud^ 1542 ein ignoro ober nescio Sutl^eri^ nid^t gern fle^n, f. a. 1, 8.
So »erben Xoix fagen muffen: gformett ifl D 1536 nid^t fo rabilal toie d 42, D fd^liefit ftd§ toiel enger an eine 9lad^fd^rift (A) an ald bei d augenfäUig ifl. SlaterieU l^t d toeniger an Suti^rd Ssegefen geänbert aU D, toeld^er feinen Sin« fd^Iug an A burd^ bie oben gefd^ilberten Seta^alttl^igleiten unterbrid^t. iSutl^r bnnte, al8 er tior bem S)rudte bie SluSarbeitung einfal^, feine (Erll&rungen toon 1525 toieberfinben, nur in glatterem Stile unb mit (SJampdn unb fd^önen Sitaten gut ^audgefhrid^'. Sutl^ war aud^ jufrieben.^
S>adfelbe ttrtl^eil toieb Aber bie Bearbeitung bed ^ofea au f&Qen fein, meldte 1545 erfd^ien: d 46
IN HOSEAM I PROPHETAM | Reuerendi D. Martini Lu- | theri Doctoris Theologiae Ennarratio | ab ipso ff in publicis praelectionibus | tradita flf postea recognita, | Collecta per Vitum Theo- 1 dorum Noribergensem, | Plena piae doctrinae flf salu | tarium consolationum. | VVITTEN- BERGAE I Excudebat lohannes Lufift, | Anno M.D.XLV. Oltato. Sie )BibIiogra))]^ie biefer ßbition fota^ie genaue Sefd^reibung gel^ört in einen fpAteren Sanb.
>) 9Bemi d a» 2, 7 oulIAgt, toad Zw unb A l^obcn: ^efoia f^eine biefe Stelle bei SRiil^ nod^geo^mt au t^ben, fo Detgletd^ man toaS d in ber dinleitung im (Begenfa| an A ftber bai Kin Don Vtiä^a unb ^efoia fogt. fim (Eingang bon cap. 4 giebt er fetbjl bann nad^: SRi^a fei Alter cli Sfefoia. *) Corp. Ref. IV, 906 f^el. an 2)ietr. Dom 4. 2)e'
aember 1542: Meministi te in proximis literis scribere gratum tibi fdisse in praefiEitione Micheae (VleL ^tte fte i^m tierfo^) commemoFationem Tuae cum LuÜiero consuetudinis. Em ego liieras Luthero legendas dedi et senai eum studio tuo delectari. 2)ietrtd^ foEe nun felbfl an Sut^ ettoaS fd^reiben.
Digitized by
XXVra dutleitung.
3n bet Sonebe an affirfl (SeoTg tioti Snl^It, toeU^ SReland^tllon berfa|te, l^et|t ed: edidi .... enarrationem Lutheri .... primum in publica praelectione traditam et a viris doctis Casparo Grucigero et Georgio Rorario ac a me col- lectam, quae postquam a me ordine scripta est, tota ab autore ipso recognita est. Quare sciant lectores hunc commentarium /njatoy Lutheri opus esse. Statt Bemetft, lote gefliffentlid^ S)tetTid^ bie Cd^tl^t biefed AommentarS "fytümxfyibt unb toie et aud^ nid^t betfel^It, biedmal auf feine CueSen au t^eitoeifen. (8eloi| l^tte et bied bei Slid^a aud^ geU^an, loftte er boxt in fo günfliget Sage gekoefen. Xud^ bie arbeit bed Orbnend ber Sorlefung nad^ ben brei Delationen loirb enoftl^nt Cordine"), Sietrid^ begann fie (Enbe 1542. IButl^ 1^ biefe Sludgabe ald genflgenb treue SBiebergabe feiner Saregefe angefel^n (SSrief tiom 16.0Itober 1545: Hoseam meo labore explicatum), il^r gefd^iel^t im 99rieftoed^feI ber Reformatoren oft (£r- n)a]§nung, aud^ Slelami^tl^ond 99rief G. R. I, 801 an Soff. Sänge (mitto tibi recens editam enarrationem Hoseae) gel^ört nid§t ind 3al^r 1526.
Sin Sergleid^ ber l^ier gebotenen XqiederllArungen, bie unter ber SRengt poUmi\äftx (Ergfiffe gegen bie $a))iflen, unter ber @umme beigebrad^ter (ijDnnptl unb ^raEelen l^orjufud^en finb, jeigt, ba| d 45 fld^ etioad mel^r an bie Rela- tion ZH anfd^Iie|t, aU an B. ^od^ ifl ei^ nid^t m5glid^, 9Urer ober ^uaiger aK gemeinfamen Referenten für HZ einerfeitd unb d 45 anberfeitd an genflgenb tiielen 6teSen ju ertoeifen. S)en Serfud^ baju müßten toir ol^nel^n auf ben \p6ß teren Sanb berfparen.
SHetrid^ 1^ nun bie Reil^e ber ^opl^eten bid 9Hd^a attmAl^Iid^ l^ud- gegeben, ba er 3ona al9 tion Sutl^er beutfd^ 1526 bearbeitet, nid^t in Setrad^t V>% (flbrigend ein 3(td^^» ^^^ ^ oll^ So^td feiner Sludgaben ^d^ tiorfe^te: erbau- lid^ 6d^riftt)erfUnbni|, nid^t gelel^ei»). S)a Oleniud fld^ a» leiner Olitl^ilfe entfd^Iol, mad^te SHetrid^ toal^r, toaS er im 99riefe an Sleniud bom 80. September 1539 in Xudfid^t fleSte: bie brei 1536 ebirten ^pl^eten nod^ einmal au flber^ arbeiten, gfreilid^ erflredte fid^ biefe Qntemel^mung nur auf 3oeI. d 47 SHetrid^ gab nAmlid^ 3oeI nod^ einmal l^aud nad^ Sutl^erd £obe:
lOEL PRO. I PHETA, GVM GOM- 1 MENTARIIS REVERENDI | » sanctae memoriae viri D. | Martini Lutheri. | Nunc primum aeditus per Vi- | timi Theodorum Nori- | bergensem. | Impressus Norimbergae, in offi- cina I loannis Montani et Ulrici | Neuber. Anno | M.D.XLVU. Ottat).
(ün 9leubrudC trAgt bie Sal^raal^I M.D.XLVIU. S)ie Sorrebe an Sfriebr. aSembedC, senatori Kitzingensi, gerid^tet, entl^AIt jenen belannten Serid^t Aber Sutl^erd 9[udfprud§: Impleat vos dominus benedictione sua et odio Papae. Sie Vla^e bed nid^t aur Saregefe gel^örigen 8ein)erld ifl biefelbe, loie bei d 42 unb d 45. Siefe Singe, toeld^e Sietrid^ aud feinem eigenen Siopl nid§t aud einem JtoQegl^eft ]§atte, abgered^net, fel^n toir in d 47 gegenüber D einen gortfd^ritt, ber ein Rfld- fd^ritt ifl. Sie gröbflen (Setoalttl^tigleiten toon 1536 finb ie|t aurfldCgenommen. D l^tte bie toier Xl^ierarten in 3oeI cap. 1 attegorifd^ aufgefaßt toon ben gfeinben 3draeld, d: hanc sententiam si quis amplecti volet, non impediam; er felbfl loiE ed l^iflorifd^, nid^t aQegorifd^ faff^n. Sa| V^n Stel^Itl^au fei, l^AIt er nid§t mel^r ate eigne Steinung fefl. 3oeI 3, 15 ^ttte Sutl^er auf ben geifllid^en Stamp\ ber ei^flen, D aber l^artnAdCig auf bie iSerfoIgung bed Siiangeliumd gebeutet; d toer^
Digitized by
(Sitaeihmg. XXIX
einigt U\bt Ssegefen. Xnoetdloo gel^t er mit BiiU\äfiDtx%tn übet feine frttl^te Oppofitiün gegen iSutl^d Auslegung l^inloeg. @o ift ). 99. bie hallucinatio ht% ^ieton))ntud bei 2, 26 (Fortitudo) nid^t etto&l^nt. Sielte D unb d au 8, 8 (EF S. 112 unb 261).
Sie Sd^n^ierigleit, toeU^e iSutl^et au 2, 20 felbft ge^l^t (sed quam historiam dabis) l^otte D au Ibfen untemontnten; d fagt frustra quaeritur historia, ubi res non habuit eventum. 9htt in bem einen $unlte, bad 3^italter ht% ^pl^en betreffenb, giebt d je^t anbem SuffteQungen Sutl^ nad^ unb fe|t 3oeI oli^ iflngem 3eitgenoffen M äefaja an gegen ADHZw.
SHetrid^ ]^t alfo, loenn n)it tion ben befonbem CueQen, bie il^m fftt ^fea au (Sebote flanben, abfeilen, folool^I 1536 loie ]plUtt bid 1547 ein unb biefelbe ^nbfd^rift bei feinen Setftffentlid^ungen neben eigenen Sutl^ten benu|t. Siefe ^nbfd^ft, toeld^ bet Srudet unb Setleget bet Xudgabe D 1536 befa| unb in bet Sottebe befd^teibt, ifl mit A aufS ndd^fte tiettomnbt. (Ed liegt bie Setmutl^ung nol^, ba| Siettid§ tion bet ^nbfd^tift, bie il^m bet Setleget aut Setotbeitung gab, toetbe 9bfd^tiften angefettigt l^aben. 3a biefelben toetben in SHettid^ ttotttß fponbena ettoftl^t. Ct etbietet fld^ ben 30. Ottobet 1588 (Kolde, AnalecU Luth. S. 882), bem Sleniud gegenflbet: libenter mittam, quae in reliquos prophetas habeo. 3m oben etoAl^ten 8tiefe an benfelben t^om 80. 6e)itember 1589 ]^|t t%: Cum Georgius Greutzeburgensis ad te redierit, ita eram oocupatuSi mi Moeni, ut mhO ad te possem scribere (l^atte mit Oflanbet unb SinI einen Xuftflug ge- mod^t, toot ]pU autüdgelommen unb foQte, ald (Beotgiud teifefettig toat, ^igen). Feci itaque quod tunc potui, ut suis literis annotationes nostri Patris in pro- phetas ad te mittereni u. f. m. Sie Ie|ten ffiotte finb fd^ietig, aber ed fd§|eint bod^, old toolle Siettid^ fagen: dkotgiud l^be bei feinet Snkoefeti^ eine SPbfd^ft bet aDuotationes genommen, bie et je^t bem SReniuS mitbtingen toetbe.
auf bie SBal^d^mung, ba| SHettid^ in bet Sottebe au ^fea 1545 Slftteti unb ihett|igetS 9lad^f^tiften neben eigenen ettoAl^t, in 9lid^ 1542 unb 3oeI 1547 ^nlid^ au t^un untetUl|t, lege id^ nod^att 9lad^btudC. Siettid^ l^tte eben fftt bie anbetn $to))]^en nid^t t>\d ^fimittel au|et bet Kelation A. SBet d 45 mit d 42 unb d 47 tietgleid^enb oOe leicht edennbaten 3utlM^ SHettid^d, gelel^ Haffifd^ Sitate unb SibelfleSen fotoie Xnfpielungen auf 3eiteteigniffe aud- fdbeibet, etl^It aud§ fftt ^ofea 1545 loenig bon Suü^ l^ettftl^tenbe« Slatetial. & lofltbe au meit füllten, au tdgm, toie bai autl^ntifd^e Slatetial, toeld^ alfo ftbtet, j(teu|iget, Siettid^ au biefet Sndgobe beigebtad^t l^ben, ben SBettl^ tion ZH nut eben etteid^t.^ Sei {^audgobe t>on ^ofea 1545 mitb l^ietftbet nod^ au teben fein.
S 12. Xud^ biejenigen, toeld^ nnfetet Setoeidfftl^tung toeitet unten (§ 14), ba| biefe SHettid^fd^ Xudgaben nid^t auf einet fp&teten atoeiten Sotlefung Sutl^etS ftbet bie Keinen ^til^en betul^, toeil Sutl^ nid^t aum atoeiten State flbet biefen Segenfhinb gdefen 1^, bei)>flid^ten, uietben t% beftemblid^ flnben, ba| Seit SHettid^ offnt anbete att bie nad^geloiefenen ^ilfdmittel fold^ Cbitionen l^be in
') (Sin fln^U aut aßetnmtl^mig, 9tihret obet iheuliget ftftnbm aut 9blatton HZ obet B in mgem Set^ltnifi, liegt nid^ Uot.
Digitized by
XXX Ctnltttttttg.
bie aSelt fd^idten lönnen tiod^ baau gt5|tent]^ild au Suüfyn^ Sebaeiten. Snbejfen ifl bod^ au ettoägen, ba| im oEgemeinen jened 3a^unbert ed mit bet hiplO' matifd^en Xteue nid§t fo genau nal^m. 9Bie ein Soaent bem anbem loofl Sin> lefungen audatbeitete ober SSorteben fd^rieb ober bad Stanuflri^t eined Sud^ed nod^ ftiliflifd^ nad^beffette, ifl Belonnt. Sin castigare ober recognoscere burfte fd^n geleierte ober elegante Sitate in fld^ fd^Iie|en, ebenfo bad Xudlaffen ungeeignet erfd^einenber SteUen, bad 9udfü]^ bet mit einem etc. in bet 9tad^fd^ft ab- gebrod^nen ^ @ä|e u. f. \d. 3u>eiten8 l^t |ene S^t ben Butl^erfd^riften unbebintiEtid^ frembe SBerle 6eigemifd§t, toie ja tom. IV ber SBittenbergec Xudgabe t% hmdft, too baS argumentum aum ^oggai ol^ne 9lennung tion Sleland^tl^nd Kamen ab- gebrudt urirb.
@o erfd^eint Sietrid^d Serfal^n in einem milberen Sid^te. Xud^ ifl er nid^t ber einaige 3ntert)oIator Sutl^d^er Sd^riften. SBad Xurifaber a* 93. mit ben Xifd^reben Sutl^ fld§ für (Betamittllldtigteiten erlaubt l^t, ifl |a belannt. Sor allem aber liegt ed nal^, Sietrid^d Serfal^ in biefem ^pl^etenlommentare mit bem au bergleid^en, toeld^ed z im Sad^arja einfd^I> Xud^ ffir z lam nur eine 9lad§fd^rift in Setrad^t unb bod^ loelc^ ^attlid^ Umfang l^ben bie t)ier erflen i^apiteI bed Sad^arjabmmentard in z fol. 68—112. SBir bflrfen und fiberjeugt leiten, ba|, toenn biefe Slrbeit aur 3^t Sietrid^d im S>nul erfd^ienen toftre, fte unter Sutl§er0 Kamen ausgegangen toftre unb in ben Sammlungen biefeObe 9Cuf- nal^me gefunben l^ben uHlrbe toie D, d.
SHetrid^ felbfl 1^ flbrigend biefe Xrt M Cbirend nid^t nur l^er geftbt. SBie er bie ^ofKDe nid^t ol^ne 9[nflo| au geben aufammenbrad^te, fo 1^ er aud^ in ber Xudgabe einiger ^almenlommentare lEhttl^ aiemlid^ frei gefd^et, toad in f))&teren SAnben biefer 9Cudgabe nad^eloiefen loerben loirb. Cr Ifoüt aule|t ein Stedgt, bon biefer 9lrt bed Sd^riftfleQemd au reben: meo more (Sorrebe au d 47). 3n D ]§atte er ed freilid^ au arg getrieben, Sutl^ umr ftrgerlid^, SHetrid^ bereute biefe Xudgabe aud^, toie mir oben fal^. £r trug fld^ mit bem (Bebonlen, bie brei ^opfttttn umauarbeiten, unb tomr bad nAd^fle 9lal borfid^tig genug, baft Wanuflri}>t au SRid^a an Sutl^ borl^ einaureid^n.
Sie aßittenberger aber nal^men mit Sorliebe bie Ungeren Bearbeitungen in il^ Sludgabe auf, gaben alfo d 47 aud§ ben iSoraug bor bem 3oeI in D. Sei 3ona, ^balul, Sad^arja beraid^teten fle auf AoDegiennad^f duften unb brad^ten Sutl^i^ beutfd^e, populftre Xudlegungen Aber biefe ^p^dai aud 1526—27 in ben balb angefertigten lateinifd^en überfe|ungen.
§ 13. ^en nun biefe beutfd^en SibelauSlegungen ben Searbeitem )M>n JtoOegienl^eften gelegentlid^ Staterial augefül^ttl hierbei mfiffen Zw Oona), 3 (^bahil unb 6ad§ar]a) ald unmittelbare JtoQegl^efte au^er Setrod^t bleiben. 3nbe| gefiel^ id^, ba| in 3 aal^Iteid^e SlnHänge an ben beutfd^en Sad^orja mid^ flu|ig mad^ten. aber ba biefe Partie t)on 3 iut AoEeg gefd^eben fein mu|, fo finbe id§ nur ben audloeg aur Snnal^me, IButber l^be l^er bei bem ik)orIe|ten ^|ho«
>) SRon bemerfe, toie bie utfptünglid^eren codd. bie obgetiffenen 6d|e (mit etc.) bAufen Zw, Z, 3, ebenfo B, toie H «nb A bantit fd^on auftÄttmen, D mtb nodft mel^ d 42, 45, 47 fie fofl bffeitigfn.
Digitized by
Cinltitttttg. XXXI
pl^m, beffen beutfd^ SeatBeititng et nur Inapp ein Sal^ nad^ Seenbigung bet Sotlefuttg begann, feine ätudfül^ngen im JtoDeg nod^ gegentoärtig gelabt, bietteid^t avL^ bad {)eft ju feinem Siltot l^iec ftätlet ju Statl^ geaogen. Senn bie gftage ifl aud^ nod^ aufjutoerfen: ob Sutl^er bei jenen beutfd^en Sludlegungen nid^t nur feine ^efte inS ))0))uIäTe umgearbeitet l^be. Sie äBittenberget ßbitoren (unb aud§ Dietrid^) fd^einen jtoifd^en bet Slrt jener beutfd^en 9ui^Iegungen unb ber S;egefe auf bem Jtatl^eber leinen tlnterfd^ieb toal^rgenommen ju l^ben. iSutl^ l^t l^ier« Aber ftd^ audbrfiddid^ nid^t audgef))rod^n, bod^ geben bie SSorreben gu ben beutfd^n Searbeitungen l^inlAnglid^ gu erlennen, n)ad Sutl^ burd^ biefe ^pfftttn^ bem '^ofer prebigen ta^oQte. Sarum ift, aud§ wenn man bie gern aui^ bem Sotten fd^5))fenbe Originalität bed Reformators nid§t in Setrad^t jiel^t, t)on t)om l^erein ed unwal^rfd^einlid^, ba| Sutl^ fid§ an ben (Sang feined im ^otteg borgetragenen Siltated toerbe gel^alten l^ben. (£r mad§t in ben brei ^opl^eten aud§ geleierte, befonberd frembfprad^Iid^e Semertungen, aber fte bedien ftd§ nid§t mit benen in ben Sorlefungen, toit umgelel^rt bie 9[ui^einanberfe|ungen über (Blaubendmal^l^eiten l^ier nid§t biefelben flnb ta^ie bort, toad man bod^ nod^ am el^eften t)txmntim foQte.
(Einer Srbrtemng bebilrfte nod^ bie gfrage, totl^t geleierten ^ilfdmittel Sutl^ bei ben praelectiones jur ^nb gel^abt l^abe. Son ber 6e))tuaginta, ^ieron^mud, XugufKn, ber (Sloffa, Steud^Iin l^t er audgiebig (Bebraud^ gemad^t. SBeld^er S)ru(I ber l^ebräifd^en Sibel il^m biedmal toorlag, lann nid^t ermittelt toerben. Sie latei« nifd^e Sibel aber lann ermittelt ta^erben, menn man Sutl^ Semerlung ju 9ti(^ 6, 11 'saeculi' nos flatt sacculi bead^tet. 3n toeld^en Sludgaben lommt saeculi borl
SBie toir erinnerten, l^at £utl^ bei ber (E^gefe fletd aud^ an bie Slufgabe ber a3tbelüberfe|ung gebadet. 9ber aud^ bie ^erftettung eined rebibirten lateinifd^en £e|ted mag il^m am ^erjen gelegen l^aben. Sie ffixopfftUn finb ja in ber SSHtten« berger retiibirten lateinifd^en Sibel nie erfd^ienen; bod^ rul^n bietteid^t bie %t}At bon Wid^, ^ofea, 3oeI in d 42, 45, 47 auf einigen ^Vorarbeiten. 3m 9laf)um nad§ z flnb fie genauer ju erlennen: Sutl^er beginnt l^ier ftetd bie (Esegefe mit einer rid^tigen lateinifd^en Serfion bed abfd^nitted.
9tod§ einer Deinen Slrbeit mu| gebadet toerben, bie mit biefen Sorlefungen im 3ufammen]^nge fielet. 3n ber (Einleitung gu ^ggai fagt Sutl^ nad^ 3' Habes schedulam, in qua quanta potui diligentia digessi istos annos; nad^ H: nos in tabula indicayirous certitudinem, quam licuit; nad^ A: ego quanta potui luce congessi ordinem et annos in tabulam quandam, quam iam puto omnibus notam, est enim edita. Dr. ftolbe ]§at in einer Sef^^red^ung bon EF (beutfd^e Sitteratur« geitung 1888 nr. 14) an biefer Sudfage fold^en 9nflo| genommen, ba| il^m bie 9utorfd^ft Sutl^ am ^ggaibmmentare fraglid^ toirb. £ut]^ l^abe eine fold^e d^ronologifd^e Arbeit erft [1541] mit ber supputatio mundi l^eraudgegeben unb fage bort in ber Sorrebe, er l^be fle lebiglid^ gu eignem (Sebraud^e nad^ Cariond Chronicon angelegt. Xttein erpiid§ ifl bie im ^aggai genannte d^ronologifd^e Zabette nid^t t)on bem Umfange mie bie supputatio annorum mundi fonbem um» fa|t nur bie mebifd^-t^erfifdee Jtbnigdreil^; il^ geringer Umfang toirb fd^on burd^ ben 9u6brud schedula (nad^ ber 9lieberfd§rift 3) angebeutet. Somit ift biefe
') 5im ^ofea bielt er fben nid^t ffir geeignet, f. Sorrebe gu @ad^ria
Digitized by
XXXn (Sinleituttfi.
schedula bod^ anberS geartet ald bie supputatio. gfetnet folgt au8 bem SludbrudCe est enim edita noci§ nid^t eine SSetbrettung bed StudCed butd^ ben ^anbel. %u^ und ift ed toal^rfd^einlid^, ba| bie schedula gebrudt ben Stubenten jugAttglid^ ge- mad^t toutbe. SQIein ed toat biefer Sogen nur ein ^ilfdmittel fflt ben münblid^en aSottrag, baS an unb filt fid§ lein ^nteteffe für anbete ftreife l^atte, batum aud^ au|et]§alb beS ^örfaald leine 9ead§tung fanb unb bedtoegen rafd^ unterging. S)a| IButl^ eigend jum @ebraud§e ber ^5rer feiner Sorlefungen Xq;te brudCen Ite|, tourbe oben bereite nad^gewiefen: biefe schedula ift nad§ bemfelben (8efld^td))untte ju beurtl^eilen. S)iefe charta ober tabula ifl im Sad^arjabnnnentar in A unb 3 toieber ertoAl^nt.
§ 14. S)ie bidl^erigen SuSfül^rungen, befonberd bie Qrtl^eile Aber Sietrid^d Slrbeiten, grünben jtd^ auf ber Slnnal^nte, ba| Sutl^r nid^t jtoeimol über bie Keinen fßxoplftitn Vorgetragen l^abe fonbem aEe 9lad§fd^riften unb Searbeitungen nur auf eine SSorlefung Sutl^erS toon 1524 bid 1526 aurüdhoeifen. S)ie iSerfd^iebenl^eit bed Umfangd, Stild unb 3n^attd ber einzelnen ^nbfd^riften unb Sludgaben l^at t>on jel^er bie Steinung nal^egelegt, aU mü|ten fte au8 berfd^iebenen ftoEegien über benfelben (Segenfhinb l^erborgegangen fein. @elbfl Übftlin (St. Sutl^er II, 272 unb 9lote 2 fotoie II, 599 9lote 3) meinte, ba| über ^ofea, ^id^a unb tool^I aud^ Soel ber Steformator jtoifd^en 1530 — 1534 toieber Seitionen gelten l^obe, auf benen bie Sludgaben S)ietrid^8 1542, 1545, 1547 berul^ten. SRit 9led§t Befd^rAnlt er ben 3^itraum auf bie 3a]^re bid 1535, ba f))äter )93eit Sietrid^ nid§t mel^r in SBittenberg toeilte unb er bod^ bei ^ofea laut SSorrebe neben SUrerS unb ftreuligerd 9lad^fd§riften aud§ eigene benü|te, unter Ie|teren aber tool^I laum fold^e aud 1524—26 meinet^ bflrfte; femer l^be nad^ 1536 Sutl^er feine berfflgbare 3eit unb Jhaft fürd ftatl^eber auf bie Senefidleltionen bertoanbt. & bürfte ftd^ für und ie|t alfo nur um ben 9lad§toeid l^anbeln, ba| aud^ bor 1535 leine äBieberl^Iung bon aSorlefungen über einige ber Keinen ^))]^eten fhittgefunben l^abe.
9lud^ Jtbftlin ))f[id^tet unfern Sludffll^ngen ie|t bei, er felbfl l^atte fd^on frül^er bad Setoid^t bed tlmfhinbed ermeffen, ba|, toäl^renb toir über bie iSorlefungen bon 1524—26 3<ugniffe bon bieten Seiten l^er l^aben, fold^e über eine nod^malige SSomal^me ber Keinen ^opl)tttn burd^auS fel^Ien. SoQte Seit S)ietrid§ nac^ 1530 JtoQegienl^efte einer jmeiten SSorlefung angelegt l^aben unb 1536 in feiner 9[u8« gäbe nid§t biefelben l^aben ertoäl^nen muffen, toenn er jene Xej^e bon 1524 aSetn ju (Srunbe legte? S)er S)ruder fagt in ber Sorrebe ju D, ba| ju bem abgebrudCten ßobei nid^t nod^ ein anberer l^inaugelommen fei, fonbem nur bie rebaftioneKe Slrbeit eineS homo diligens. Tres prophetas, l^i|t ed femer, nunc damus, sicut eos D. Lutherus in schola Wittenbergensi praelegit ol^ne ^inn)eid auf berfd^iebene 3eit. ^uä) in ber Sorrebe au ^ofea 1545 unb ^id§a 1542 ifl nie eine 9[nbeu« tung auf 3tt)iefad§e Sorlefungdreil^en gemad^t unb menn S)ietrid^ 3oeI 1547 nod^ malS l^erauSgiebt, mie gut l^ätte er bie änbemngen in ber S^egefe gegenüber bem %)xni 1536 mit ber Semfung auf neue SSorlefungen begrünben lönnen, menn fold^e in ber £]^at toären gel^alten Sorben. S)ietrid^ l^at aud§ nur bei ^ofea 1545 neben eigenen bie 9lieberfd§riften 9Urer8 unb ftreu|iger8 ertoäl^nt, SRid^a unb 3oeI l^ätten fte beibe c. 1530 — 35 aud§ nad^fd^reiben lönnen. SBol^I aber toar nad^ Seenbigung ber ^ofeaborlefung 1524 Jheu^iger nid^t mel^r in SEBittenberg unb
Digitized by
(Knlettunfi. XXXIU
Mfyilb flanben t)on il^m leine Slad^fd^ften für S)ietrid^ bei d 42 unb d 47^ ^u 0ebote. SEBir fel^, bie Stid^tigleit unferer Slnnal^me erprobt füf bei jeber ßinjell^eit.
§ 15. 3ut Seflimmung ber 3<it biefer SSorlefungen bienen einige d^rono« b)0ifci§e eingaben bon A am Anfang unb @d^Iu| einzelner ^xoplftttn. S)aau lommen 3<ugniffe aud Sriefen unb StüdCfd^Iüffe aud Sutl^erd &u|erungen auf bem ftatl^er.^ (Segen TO&rj 1524 begannen bie ßeftionen über ©ofea, Cnbe 3uU ^nb er im 3oeI (@))alatin an ben Jturfürflen, 3eitfd^r. fflr Jtird^engefd^. II, 138) unb beenbete benfelben am 9. auguß (@ci§Iu^ toon A). 9laci§ längerer ^aufe nal^m er amod bon Sejember 1524 bid Snbe Januar 1525 burd^, Obabja wirb am 1. Sfebruar befd^Ioffen. 3ona reil^te fld^ wol^I balb baran, obgleid^ A am 9nfang biefed ^topl^en mense Martio l^t, benn auf biefen immerl^in umfangreid^en ilommentar folgt im (Eingang au VtidfCL in A biefelbe 9lotia: mense Martio MD XXV. SRit 9Rid^ lam Sutl^er am 7. Vptü 1525 au Snbe (A, Scj^lu^). S)ann füllen i]^ ®efd^ftfte ja au8 äBittenberg fort unb ed ifl tool^I möglid^, ba| er bor feiner ^irat bie Seftionen nid^t miebec aufnal^m. & wirb nid^t eine fp&tere VttfltjAon fein fonbem auf bie (8runbfd^rift autfldhoeifen, toenn A bor 9la]^um bemerft: Luih. mariti novi commentarius ; beenbet lourbe biefer fßxop^ am 4. 3uli 1525. 9}om 18.3uU bid 2. Slugufl lad ISutl^er Aber ^balul, nad^ A. Samit flimmt, toenn Spalatin an SBarbedC am 20. 3uU 1525 fd^reibt (Sd^Iegel, Spalatin 6. 219), Sutl^ ]§abe Aber ^batul au lefen angefangen. Som 14. Sluguft an fallen bie £eftionen Aber S^^^^uja, an toeld^e ftd^ feit bem 11. @e))tember ^ggai anreil^te. 9m Sd^Iul bed Ie|teren flnbet ftd^ in 3 ^^^ 9lotia: Hie paululum suspendemus Organum nostrum, donec constituta fuerit schola nostra. Sänge Wirb bied nid^t gebauert l^aben, benn @ad§arj[a Würbe Wal^rfd^einlid^ (f. A) Snbe 1525 angefangen unb in ben erflen SRonaten 1526 au Snbe gebrad^t. (genaueres Ift|t fld^ nid^t mel^r feftfe^en, ba 3 unb A bie Sorlefung nid^t gana bringen. SluS Sutl^erd Sorrebe aur beutfd^en Sudlegung gel^t l^or, ba^ Sutl^er Sad^rja gana bortrug. S)a^ Stalead^i in biefem Jtreid bon Sorlefungen aud§ bel^anbelt würbe, Ibnnte barum in Bumfel geaogen werben, Weil bie meiften ^nbfd^riften il^n nid^t l^aben: bie BU'idCauer Cicerpte berfagen unb A brid^t bei Sad^arja 13 ab. Selbfi ber fonfl fo auberfid^tlid^e Dr. Sinle (EF 28, 285) wirb l^ier fd^Wanlenb. «ber bie SBittenberger Sludgabe bringt bod^ einen Ze;t unb ed ifl laum benibar, ba| Sutl^ nur biefen einen ^pl^eten in fpAterer 3eit fflr fld^ allein bel^nbelt l^tte. S)er ZtjA in H aber bietet fo beutlid^e ^inweife auf 1526, ba| Wir in biei^ Sal^r aud§ biefe Sorlefung legen mflffen. JHe »emerfungen au Vtal. 3, 5 in H fKmmen mit ben tu|erungen in 'beutfd^e VUI\t\ «ud^ bie erwOl^nte SSefefligung SBittenbergd lann in biefem Solfyct angefangen l^aben. gfemer ffll^rte bie berloren gegangene ^anbfd^ft in ^olber^t ja ben Xitel Expos, in aliquot prophetas Witteb. 1526, Weld^ ^dfyc \DofjH in irgenb einer 9lotia am Gd^Iuffe geßanben l^aben mag.^
>) EF bertoertl^ aur gfeflfieSung ber genaueren ^tonologie aud^ bie botangel^enben imb fotgmben 6emume Snti^S in Z. 8ei unferer 8eurtbeilnng Don Z l^ben Wir geglaubt, ifitt aurfiff^ottenber fein au foDen. *) 3fl ein 3rrt^um ober Drudtfe^ler auSauf^lielen,
fo fast au4 bie 9h)tia in ber Sorrebe bon D inS fiewid^t: ber ^rucfer ifaU ein exemplum ommam prophetanmi excepio Osea et Daniele befommen. 2)te 6teIIu?tfi Osea et Daniele vuuj^ freiltd^ Sebeiifen.
2ut|cri IBe^ xm. III
Digitized by
XXXIV Einleitung.
@o erfhedte [id^ biefe iSorlefungSteil^e alfo auf jtoei Saläre unb fanb unter bem Sinbruife berfd^iebenet, bac^ ))erfönlid^e Seben bed 9tefotmatord Berül^renber Sreigniffe ftatt. Xto|bem ftnb bie ^intueife auf bte B^itgefd^id^te in ben erlittenen 9lieberfd§riften ntd^t gerabe reid^l^ttig. 9leben ber ^olemit gegen bie principes, episcopi, monachi, pseudoprophetae jeigt ftd§ bann ber (8egenfa| gegen (Eradmud in ber 93e]^anblung ber gfrage de libero arbitrio (ntd§t in ben erften fßxopfftitn, tDO aud§ 9(udfü]§rungen Aber bad StBenbmal^I nid^t gef[iffentlid§ gemad^t toerben). $erfonen ber (8egentoart finb gana im ®egenfa| gu S)tetrid§d Bearbeitung &u^etfl fetten ettoäl^nt; fo einmal ber marchio unb dux Georgias in Sad^atja cap. 2 nad^ A.
§ 16. 3n ber S;egefe ftel^t bei biefen SSorlefungen Sutl^er auf ber ^öl^e feiner Selbflänbigleit. SBie fel^r er aud^ bie ^xoplftttn neutefiamentUd§ beulen unb reben Iä|t, bad SUIegorifiren ifi bod§ befd^r&nft, ec toenbet fid^ gegen bie alten Interpreten, toü^t bie fßxopl)tttn bei jebem SSerfe toon einem (Segenfhinb gum anbem fpringen laffen, bringt auf ßrfaffung bed (8ebanlengang8 unb Bufammen» ^angd, ja erlennt oft mit großer l^iftorifd^er Slüd^teml^it ben gefd^id§tUd§en hinter« grunb einer $ro))]^tie. 9(ud§ bem pro))]^etifd§en unb ))oetifd^en Sprad^gebraud^ fpürt er nad^. SJon latinus interpres unb ^ieron^mud mad§t er {td§ immer ent« jd^iebener lod, felbft S^ra beeinflußt il^n nid^t me^r fo, toie einige 3a]^re gutior. 9teud§Iind SSerbienfle toerben gebiU^renb ertoäl^nt, ö^er ftiUfd^toeigenb anerlannt. übrigen^ merlt man ber S^egefe an, ba| Sutl^er bie Überfe|ung ber ^ropl^ten ind S)eutfd§e ftetd aU 3i^I bor 9lugen l^atte. 9lUe8 in aEem: und Stobemen mag bie Interpretation nod^ gar mittelatterttd^ fd^einen, in SBal^l^eit ringt ftd^ ber äteformator t)on ben fd^olaftifd^en unb patrifiifd^en Sfeffeln Io8 unb Brid^t aud^ ber e^egefe eine 93a]§n.
SSerfud^en toir nun ein Silb bed ftatl^ebert^ortragd gu geid^nen. Sutl^r be« gann bie eingelnen ^opl^eten tool^I mit einem lurgen SSotum. (Einige biefer Sin* gänge finb toorl^anben, fo gu 3oeI nad^ Zw, gu 9(mo«( Zw unb erweitert A unb D. Sagegen finb Srgflffe toie in A gu 3ona (introite, hie dii sunt) ober baS ^otto ' gu Stid^a (A) auf Sied^nung ber Sd^reiber gu fe|en. tlmft&nblid^e (Einleitungen finb nid^t Sutl^erd Sad^e. @ar oft erflärt er ben SBortftnn ber erflen Stiltn unb lommt erft bann gu (Einleitungdfragen. S)iei^ geiaen bie Stoidantx 9lieberfd§riften bei ben 9(nfdngen ber meiflen ^ropl^eten. S)ie Überarbeitungen l^aben bieS t^er« toifd^t. — SBte fd§on frül^er Sutl^er burd§ (Einmengen beutfd^er SBorte Sluffel^n erregte, fo l^at er l^ier oft bie @ad^e burd^ braftifd^e beutfd^e SBenbungen ober be- lannte @prfid^tt)5rter beleud^tet, einem l^ebr&ifd^en SBorte bie beutfd^ überfe|ung beigefilgt ober im 9lffett ftnb il^m beutfd^e SBorte mit untergefloffen. Sie urfprüng« lid^eren 9lad§fd§riften l^aben fte getreuer aufbetoal^rt.
Sutl^er biftirte unb fprad§ babei nid^t eben langfam. Sarüber Kagt anberdtoo ateit S)ietrid§ unb ber Sd^reiber t)on 3 W ^<>l ftulerfter Sftflö^tigteit unb argen
>) 2)ad f^otto Uf^ aU 9lebe Sut^tS im i^ommentat felber gu Vltä^ 1, 8 toieber. 2)a8 9laifonnement in A bot 3oel: cessantibas principibos etc. finbet feine ^xaDele in einem i^oUcgl^t gu SBugen^agenfd^ )93otlefungen (SBtedlauet Gtobtbibl. cod. 1926): Insa- nientibus impiis principibos contra Terbum dei et eins ministros unb ebenbott Dor bem f^ebtietbrief: furentibus Caesare, principibus et papa contra enang. dei.
Digitized by
«inreihinö. XXXV
^Cblüraungett fo oft mitten im @a|e aihxt^tn muffen, um ben neuen anaufangen. 9Cm Sd^luffe bed folgenben Seltiondtaged l^at et nur feiten ben @d^Iu| bed t^orl^r« gel^nben ^enfum« toieberl^olt, f. 3 im ©ad^tja. S)et Sortrafl maj eine trotte ©tunbe gebauett l^aBen, nad^ bem Umfange ber Stieberfd^rift einet ßeltion eine» lofleÄ (in 3) a« fd&Iielen. S)ie fflibelfletten aititte fiutl^t meip ol^ne genoue Xngabe \>on fßud) unb Jtopitel oft aud^ jiemlid^ ftei.
aBie et füt bad gefd^id^tlid^e unb geoatQt)]^ifd§e a^etftänbni^ eined Siuä)ti bei ben ^ötetn fotgte, mai man au8 bem läufigen Jöot!ommen fold^t »elel^tungen entnel^men, fotoie bataui^, ba| et (f. § 13 ©d^Iu^) aud^ eine 3:abeIIe bet 9legietung^ aeiten bet ^etfetlönige aum 3^^< ^^ SSotlefungen anfettigte.
§ 17. Seibet mu| [nun aud^ nod^ übet bie @tunbfä^e getebet n)etben, bie bei bet ^etauSgabe fo eigenattiget unb toielgefialtiget Xe^te befolgt ftnb. SBäten bie 9}otIefungen eined betül^mten ^tofeffotd nad^ feinem Xobe au ebiten, fo genilgte ed, aud ben 9lad^fd§tiften SSielet einen Se^ l^etaudauatbeiten. 93ei bem 9tefot« matot mu^ mit gtö|etet $ietät t^etfal^ten metben, aumal aud^ auf bad gfotmeOe unb Spxaäjfli^t au ad^ten ift. 93ei ^etfteQung eined Xe^ed aud ben toetfd^iebenen 9leaenfionen mütbe bet ^etaudgebet bod^ feine 3nbioibuaIität geltenb mad^en unb leidet Sutl^et (Httoalt antl^un. 3Bit toetaid^ten auf bie ^etfleUung nut eined Xeitee unb geben
1. alle ^nbfd^tiften n^iebet betgeftalt, ba| eine bie gfül^tung ilbetnimmt unb im %tj^ abgebtudCt toitb, bie minbet bebeutenbe obet abl^ängige in ben 9loten gegeben n^itb. — 3Bo \>itU ^nbfd^tiften t^etfd^iebenen tlmfangd bied ätetfal^ten etfd^meten, ftnb atoei Xe^e gegeben, au benen bie anbetn ^anbfd^riften aU 9loten eifd^einen.
2. 9(udgefd^Ioffen t)om DöEigen 9(bbtudC ift nut cod. z bei ©ad^atja 1—4, bet eine umftänblid^e 8eatbeitung t)on 3 iß unb {einen SBettl^ l^at. S)od^ geben toit eine $tobe.
3. S)iettid^8 5Mid§a 1542, ^ofea 1545, 3oeI 1547 btudten toit bei bem oben batgelegten SBettl^ betfelben l^iet nid^t ab, füt ^id^a unb ^ofea bleibt eine fpötete Sudgabe ))otbel^aIten.
4. Sebed ©ummatium am 9lanbe bet SBittenbetget 9(udgabe miebetaugeben, tote EF tl^ut, l^ielten mit füt mü|ig. 9lud§ bie S)tu(f feiltet bet SBittenbetget unb EF'Sludgabe l^ben mit nid^t ))etaeid§net, nut ettoa ba, too toit übet bie Siid^tigleit unfetet Se^tt leinen 3U)eifeI moQten auffommen laffen, ftel^t ein ^etmetl.
5. S)adfelbe l^&tten mit am liebften an ben aum @lü(f a^^Iteid^en ©teUen getl^an, mo mit beffet aU EF bie codd. lefen unb butd§ )l)etgleid^ung betfelben untet einanbet ameifellofif bad 9tid^tige l^etaudbtingen lonnten. ^at Sinte aud§ bei bem leidet au lefenben A tiiel übetfel^en, fo fu^en mit bod^ auf ben ^ül^en bet 9}otgdnget. 9lamentlid§ l^at Dr. 93ud§malb bei ben fd^mietigen codd. Zw, 3 8^' t^n, mad et lonnte, aumal ba et nid§t in bet Sage mat, A t^etgleid^en au tdnnen. 9Bit l^ben aud§ feine Seiftungen oft ))etbeffetn bütfen, belennen abet banibat ben SBettl^ feinet SSotatbeit. 3m Snteteffe bet «udgabe l^aben mit, mo nid^t bet etfle Sugenfd^ein unfetet Se^tt gegenübet einem 3)tud(fe]^Iet obet einet falfd^en Sefung bet ^anbfd^ften in EF Siedet giebt, tl^eild in ben 9loten tl^eild in bet ©onbeteinleitung au jebem ^itopl^eten unfete beffeten Sedatten öetaeid^net, aud^ beffete Äonjettuten
Digitized by
XXXVI dinlrihmg.
l^iet unb ba t^orjubttngen und geftattet. 98o ol^ne befonberen SSermerl unfer Xe^i toon EF abtoeid^t, beanf))ru(i^en toit bie Autorität bet ^anbfd^riften für und.
6. ttnftd^erl^eiten in ber Sntaifferung bet ^anbfd^riften ftnb butd^ edtge Älammetn im Icjte angebeutet, ebenfo SttJeifel in bcr tid^tiflen SlufBfung ber 9(bIÜT3ungen. ^nä) im (e|teren fünfte l^aben tuit t>ith, toit mit glauben, glfldC« lid^ete Söfungen gefunben. Sbenjo ftnb bie fünfte t)etfci§n)unben, tueld^e in EF anbeuten, bie ^anbfd^tift fei l^iet nid^t au enttätl^feln. gfteilid^ l^aben aud§ mit an ad^t Stellen, bie in ben 9loten Befptod^en finb, befd^eiben betennen muffen, fein Cebipud ju fein. 3)ad l^anbfd^tiftlid§ ®ebotene l^aben tt)it unangetafiet gelaffen, mo ed nut itgenb etttäglid^ fd^ien. @o ift 262, 6 mirum ftel^en geblieben, ob« tDol)l nimirum beffet fd^eint; 601, 23 tonnte man füglid^ restituenda rel. pars, nod^ beffet restituendi reliqua spes lefen; 653, 32 em})fie]^It jid^ conentur obet conantur; 478,5 foetum ftatt foedum u. f. tt).
7. QdCige fliammetn in ben 9loten bejeid^nen unfete eigenen 33emetfungen.
8. äbfütjungen ftnb im Sejte nut: i. e., seil., q. d. unb etc. 3n ben 9loten lommen toeniaflend einige anbete Äontpenbien nod^ l^in unb l^et bot; l^ier beuten fie oft bie übeteinfKmmung beibet JÄejenfionen an: bet ^anbfd^tift bcÄ lejteS unb betjenigen, bie toit in ben flöten geben.
9. @d§n)ietigleiten mad^te bie Sftage, toeld^e £)tt]§ogta))]^te )u befolgen fei. äBit l^aben ed mit ben @d§teibetn unb Se^etn ))etfd^iebenet 3^iten unb (Segenben au tl^un unb moUten fd§on bie £)tt]^ogta))|te jebet Stecenfton beibel^alten. Slbet bad gäbe bod§ eine au gto|e SSettoittung unb l^ülfe nid^td, benn bie 9lad§fd^riften ftnb aud§ in ftd§ felbft inlonfequent. 99Kt l^aben batum nid^t epithasis, pallatia, Isaia, Sephonias, Babilonii u. f. to. mit Z, Zw unb 3r uid^t anunciare, difHcllimus, tollerare , prophecia , desyderabile mit A gefegt u. f. to. 9lut autoeilen ift ein biphariam, obmittere, abhominatio etc. gleid^fam ald $tobe flel^en geblieben unb Euangelium ifl aud§ in D flatt euangellon feftgel^alten.
10. 3ntetpunItion l^aben mit nad§ ben fflt biefe Xudgabe feftgefteEten (8e- fe|en, im ®egenfa^ au ben Otiginalen, gemäl^It. EF ift l^ierin gat nid^t aum duftet au nel^men. )93om 3^i($<u *' l^aben aud^ toit teid^Iid^ @ebtaud^ gemad^t, mit bem flomma gef))att.
11. 3)ie ©d^tiftaitate, nid^t «nfpielungen auf Sd^tiftfleEen ftnb nad^gemiefen, nut bei l^äuftgem SBiebetlel^ten betfelben Stelle untetblieb bied. Sei ben Slnfül^ tungen au8 bet ))tofanen Sitetatut l^ingegen, l^aben toit und gto|et 3utüdR^aItung beffiffen, benn
12. S)ie fad§Iid§en Slnmetlungen butften, bei bet SflEe t)on 9loten fd§on im t9))ogta))]^ifd^en Snteteffe, nut in gana getinget 3^^^ auftteten. SBet l^ätte ein 3nteteffe, bie Slngaben t)on ^ieton^mu«, 2^ta übetaH, too fle aititt toetben, genau nad^getoiefen au feigen? Sei ben Stiefen unb toid^tigen tefotmatotifd^en Sd^riften gut^et« ift e« ettoa» anbete». Sftet unfet SJanb butfte nid^t übetlaben toetben. @o l^abe id^ mit biefet Jtütje fünf Sanbe t)on EF in biefen einen gebtad^t, baau nod^ einen toeiteten Jtobe; (H) etfd^Ioffen unb einen anbetn (3 tut Sad^atja) aud« fü^tlid^et als EF mitgetl^eilt.
Digitized by
&tm&% ben (foftirterungen bet (Einleitung übet ben fßttO) bec ^nbfd^tiften mib Stttde geben loit bei ^ofea ben %t}A nad^ cod. Z. abgebtudtt tourbe biefe ^nbfd^ ium etflen SRale in EF XXIV S. 7 flg. S)ie boxt benu|te «bfd^tift bei Dr. Sttd^toolb 1^ id^ an nid^t toenig 6teSen becbeffetn I5nnen, oft aud^ meine Sermuilungen butd^ (Einfld^t bon Z befl&tigt gefunben. (Einiget V^be id^ int Zeite bemetft, an anbem 6teIIen fUSfd^loeigenb gebeffert (V, 9: toaxlf, loo EF: nmd^. V, 10: in Deuteron., »o EF: in ben. VI, 8 societas, too EF : satietas), fobal id^ bei iebet Xbtoeid^ung, bie nid§t angejeigt ifl, cod. Z ober H ftlt ntid^ in Xnftmtd^ nel^me. Xn anbem SteEen liegt bie beigebtad^te Jtonjeltut fo nal^e, ba| fie fld^ att jutreffenb aufbtAngt (verbum für unum, caedebatur für credebatur, Tin, 1 tuba sis mit iMftlin flott: tu sis, famam ftatt fatuam, l^erffeletb ftatt: l^er^elenb X, 4; fie ftatt sie X, 9; expectantibus fflt expectate X, 12 u. f. ».).
Sie geringen 9bloeid^ungen in H geben toit in ben Xnmetlungen.
3n einet jtoeiten Stetige tion 9loten toirb B nnbettütst mitgetl^eilt bid auf bie unbebeutenben Summarien am Staube bed SrudCed bon 1526. SSerbefferungen fbib ]^ in JHammem gefe|t.
£ttt|eti Sktfe. XIII.
Digitized by
Praelectiones in prophetas minores. 1524f[fi.
Caput prlmum.
Verbum domini/
Otam est hone inorem esse Hebraeis et prophetis ordiri libros a titolifl. Semper annunciat deus poenitentiain prius- quam veniat ira ipsius ut in lona ad Ninivitafi, in Christo » ad ludaeos videre licet
Hie antem propheta ridicnle orditur verbum eo tem- pore^ quo maxime sub Hieroboam florebat incrassatum et impinguatum regnum Israel; ut putarent Oseam insanire. et praeterea verba *aooipe uxorem etc.' stultitia sunt mazime in populo tarn lo docto et prudenti. non dubium quin pro stnlto habitus sit et pro haeretico. Sed haec est verbi natura stulte scilicet agere cum sapientissimis. Alia quoque verbi natura est crux^ qua iste non potuit carere vel ideo^ quod iste solus pugnat contra omnes prophetas etiam Mosen, ut videtur. Moises dicit Israhelem populum dei^ iste negat deum esse deum Israheiisi ille pro- i& pitium deum promittit^ hie ait peccatum IsraheUs esse irremissibile. Necesse est ergo hunc dedaratum fiiisse haereticum sacerdotibus et legisperitis.
Videtur propheta longaevus adhuc vixisse in captivitate^ quam praedixit
5 H: ad Ninere et Christo ad lerasalem 7 fo H, benn Z V^t etiam 9 Z: et
patarint; H V^t prophetam flatt Oseam 10 H: staltissima sont praesertim 12 H stal- tisaime mtb bann sapientibns 18 H 1^ iO, Z immo 14 H: prophetas. Miobeas L Rag. ultimo dicit Isr . . . . cfr. I. Reg. 22, 17 15 H tt. Z perpetaom, bod^ tofiL B 16 H: Notum est hono esse deol. haer. a sao . . . 18 H V^t biefcn 6at oBcn \Mt hio aatem propheta
*) B: A titülo propheta libmm orditur more Hebraico, qno significet id qnod in Omnibus dei yerbis fieri videmus. Ubi enim ira restat, manet et dei yindicta in adyersarios veritatis et accidit insignis yerbi dei reyelatio. Plane tarnen ridicnle Oaeas indpit et importunissimo tempore. Siquidem ludaeorum res erant tum prosperrimae. Kam prius ludaei erant contosi per Assyrios, per Hieroboam yero rursum resÜtati. Viyebant ergo secure et prorsum nihil timentes. Exorsus est autem Oseas praesen- tibus rebus contraria praedicare, qnod yidebatur ludaeis absurdissimum. Nam se ha- bere deum foyentem iactabant ex multiplicatione eorum et ex regni felioitate et ex benedictione eins in eos. Unde praedicatio Oseae ad absuiditatem fiiciebat et nihil minus apparebat quam quod erat yenturum. Sed ea est yerbi dei yis, ut adyersum sapientissimum, doctissimum et florentissimum nitatur. Intumebat tarnen Israel iactantes praerogatiya sua sese scilicet populum dei esse. Quare iudicabat absurdum, quod Oseas praedicabat fore ipsum d6um omnium noyissimnm.
Digitized by
Hofea cl. 8
Magniifl hio movent qnaestiones propter fomicariam Qlam^ an propheU dispaisatione dei sit fbmioatas an soortum aooeperit in nxoiem. Non aatia- fiuäont mihi quae qnidam dicnnt, ne Hiax>n}rmi quidem verba. Nomine suo figorant infra filii populom^ quales sint futori Israhelitae. £^ ezistimo idem s dioendom de foniicaria, quod vooata fiierit uxor fomioationum, nt significaret fornicantem iam et foniioatarom a deo populam. Bio etiam filii ex ea gene- rati dicti snnt filii foniicationum. Non ergo intellige qnod fbmioatio adhae- serit nxori, id est: non acdpe active sed intellige nxorem sie passam se nominari et pueros et virum propter popnlnm et adversns populum^ id^ 1fn% 10 eilte l^te unb mein man ein l^tenBube bot)on baS it lauten unb BuBen feitt. En quantam orucem propter dei verbnm sont pasei istis probrosis nominibns. Non solom verbis sed etiam sensibilibns rebns prophetat
2. Initinm^ Beotins: initium quo ooepit dominus loqni per Oseam.
Qnia' fornicans C!ommnnem dioit appellationem: verum semen^ qno » oastificantnr animae nostrae^ est verbnm dei, a qno cum reoedis, fomioaris
1 H: magnmn mor. qnaectionem 2 H: in nxorem. Ne Hieronymo (!) qnidem
Terba Mtidkcinnt 4 fignrat UU filia 1^ H imtl4tifi H: ideo pnto dioenanm 6 H: dt 9 H: Toceri. H nicbrebetttf^: i4 ^ eine (tm tmb nein »an dn ^ntenBoeff ter Mm kül (kot?) g^ (Uten ttttb Beben f^t 11 H: pein lont iiti, Z: dnt peeti istie IS Z: len- nbos et bilibns, H 1^ prophetant 18 rectini fel^ Bei H 14 Z: fondcarif H: caoaa eit appelktionie 16 restrae in Z
0 B Bcgiimt tio^ einmal ndt Yerbinn domini (utib fe|t tot balfelBe: capnt I) Do- minos egregie atnlto exordio atitnr, nt irritaret magia fdrorem pppoli in Oeeam.
Yadeinmetibi In hoc teztu explicando torseront se plnres. Hieronymus lapens iolerabiliter, si Scholasticonim nogas respiciaa [nngae scholasticoram impÜMimae am Xanbe], qni dicnnt praeceptnm eeae, nt fomicaremnr. Sed cnm haec fdtilia et into- leiabilia nnt, miaea fiu^iamna. Hieronymna ait prophetam acortnm doxiaee at qnae poatea caate yizerit. Mihi yidetnr ibi proprium nomen eeae mnlieris aicnt infra: 'non popnlna mena*, 'non miaericordiam* etc., nt ea popnli obprobrinm fignraret, nt mnlier iUa fomicaria et filii ex atnpro geniti in hoc fomicario pppnlo idololatriam aignificaret [fonicaria proprium nomen am 9bnbe]. Si qnia ita intellexerit, fiacile eeae ab iatia difficnltatibua explicabit, qnaa acholaatici peperemnt
*) B: Qnia fornicana fornicabitnr Haec eat ratio anperiorum: qnemad- modom impndica oamaliter fornicator a marito ano, ita anima, qnae aolo Terbo dei paadtor, deflectena ab eo ad doctrinaa hnmanaa didtnr fomiearL
Yoca nomen eine leirahel Filina iate peraonam gerit omninm laiaelitamm, didt enim ae Tintatnmm sangninem lesraheL Ne qnia in legendia prophetia moretor, adat regnnm laiael bifiuiam esae divianm : in regnnm Inda qnod dnamm tribnnm erat et nnmero pppnli exignnm et regnnm laiael qnod ex tribubna decem conitabat
Qnoniam adhuc modicum Haec est dnra prophetia et popnlo incredibilia. Proinde oontemnebant prophetam negligentea enm tanqnam mendacem atqne haere- ticnm. In qno Tidea humanae natnrae caedtatem. Pntabat pppnlna ae creaoere et bene habere, hie antem iram yentnram praedicabat, dum in spiritn yaatationem immi- nentem Tidet Sic impii indicant per benefida denm et dum maxime fiaventem arbi- tiantur, sentient horrendnm iudicem.
1»
Digitized by
4 Pradectionee in prophetas minores. 1524 flg.
similitodine carnifi translata ad spiritam. Significat antem fomicaii idolo- latriam ezeroere. Idololatria est vera fidada opemm et fomicatio est infi- delitate peccare contra primum praeoeptum et proprie fomicari est sob nomiiie dei fiioere contra primum praeoeptom L e. illud fiioere non in fide, qnod ta pro colto dei te fiioere fingis. »
4. lesrahel metropolis fiiit aliquando regnL Spectandmn est nobis, ut simplioissime intelligamns historiam^ ex qua vel sola inteUiges, quanta fide fiierit hie propheta, quia ad impietatem versus fuit lehn, poetquam bene fecisset Inoepit hoc sub Zacfaaria abnepote lehu et duravit affictio regni usque ad captivitatem. lo
5. In illa die Hie prophetatur verbum fidei quo moneri debuissent poenitentiae. Praedicit vastitatem et deus dat benediotionem: haereticas ergo est^ comburatur! Sed vivit tamen verbum deL
Super domum lehn NescimuS; activene an passive aooipiatnr neo succummt historiae^ an ista domus fiiderit vel passa sit suum fundi saa- u guinem. lehu rex bonus fiiit nee tamen ipse aut ulli alii reges Israhel abiecerunt vitulos aureos cum suo cultu^ sine quo putabant regnum stare non posse. Sensus ergo esto: lehu sanguinem suum fudisse propter vituloe in lesraeL Haec prophetia incredibilis erat^ quod scilicet r^num auferendum esset propter impios r^es, quod deus lehu promiserat Non potuerunt so credere, donec sentirent Ais tamen: et ipsi Hieroboam datum est a deo r^num Israhel? Respondeo: verum est^ sed cum conditione semper adiecta: si feceris voluntatem meam. Begnum Inda Davidis est, quod ad Christum pervenit aetemum, r^num autem Israhel ad Assyrios translatum nunquam est reductunL^ »
6 H: metropol*, Z: metrapolis est nobis fel^ in H 8 qoia sd impoenitentiAm — captintatem V^t H am Vnfange bei VBf4nittc9 Super domum lehu SO Z: per 22 H nitr : verum! sed o^e respondeo
Sanguinem lesrahel Dnbinm est an actire Tel passive acdpietor. ntnun accipiatnr, historiae nihil snccnrrit quod de lehn legitur ipsum scilicet fudisse san- guinem. nee ad sanguinem Nabut transferri potest. Est igitor hie diyinandnm et pro- phetae credendum dominum lehn sanguinem fudisse multorum et rerosimile est eum multos quoque prophetas ocddisse. Qui non potest non adversus impietatem et fiüsnin dei cultum exclamare siout in duplici cultu vitulorum, quo salro salvurn permansit regnum: rursum illo sublato necesse fuerat regnum corruere. Itaqne omnibus modis resistebant prophetis, ut integrum regnum servarent. tarn insigniter religiosi quidem fuerant.
') B ffoi nad^ bem Zotigen: Conteram arcum Perarcum intelligit omnia arma, quibus instructi ludaei pugnabant adversus reges Assyriorum. Sed deus confregit arcum illum, cui magis fidebant quam ipsi. Itaque yidemus popnlnm deseri, qui tarn insigui intumescebat praerogativa. Oportebat autem illud regnum minni, nt regnum Inda convalesceret, quod aliquoties direxatum est sed non radicitus sublatum. Inquii enim: non amoTebo misericordiam a populo meo in aetemum [Qea, 4B om SUtnbe dtieri]. Sic in Qenesi: non auferetur sceptrum de tribu Inda.
Digitized by
Hotea c L 5
6. Absque misericordia^ AppeUationes debetMmt manriflse Hebraioe L e. s^nificabat popalam, ooiiiB deiis nunquam miserebitur. Ante didt 86 va- statnmm regnum, hie aotem niuiquain reparatomm. PsalmuB [28 v. 5]: Deatraes illoe et non aedificabia eo6« Non ergo loquitur hie de miaericordia
ft eoangelioa^ de qua infira, sed se non reparatunun regnum. Sequitor autem de legno perpetno: donmi aatem luda miserebor. Haec manere debuit nsqne ad Christnmy qui stabilivit eam in aetemum. In hoc vero^ quod decem tribns abduotae sunt et doae non potoerunt abdud per AsayrioB, aperdaaime ▼idetor efficacia virtatiB dei et verbi eins, id quod aperte sie didt:
io 7. Non salvabo Mira verborum suavitate omnes prophetae in regnum
Christi respidunt Et adverte verum esse oportere, quod Israhel nunquam reversorus sit et tamen futurum unum regnum cum Inda Israhelan.
8. Ablactavit Mysterium forte, quod totus populus quod ad eztemum oultom attinet relinquoidus est, non solum Israel, ubi in virum creverit
u Tertia ergo proles neotit prophetiam regni temporalis cum aeterno. Amplius non fovebo qmagogam, erigam alium populum, ad quem si transierit iste, salvabitury si non, non erit populus mens. Oportet hune populum reiid et novum susdpi, ut omnes prophetiae sint verae, quae oontrariae videntur vel in hoc looo: non populum futurum didt et tamen:
so 10. Et erit' Israhel Hie vides, quod Paulus didt Bom. I Euan-Mat i,s.
gelium promissum in prophetis, vide huius lod interpretationem in Paulo [Bohl 9,26]. Begnum Inda nunquam est deletum sed translatum in melius. Begnum CSiristi est oonservatio regni luda.
Et erit numerus Similiter in Esaia. Hunc populum tempore Christi 9cf- lo,».
» fhisse multiplicatum et innumerabilem testantur historiae: r^o eorum plena erat et omnibus fere dvitatibus gentium, etiam Bomae erant ludaeL
1 H: app. debebant m. Hebraioe; Z: app. deboiieent manaiase Hebraioae an ben ^Iitl M }m^ngäfathm V^^nittci JMxftOik S ngnifioabit in Z 7 ■tabilit in Z Z: rerbo 8 H: abdaeti 10 Terbomm fel^ Bei H |>intet inaTitate 1^ Z in Vatcntl^e: Tide
4. reg. ca. 19 15 H: com Mmpitemo regno 16 H 1^ bafüt Loami 19 Z l^tet
tarnen: etc. toie fo oft« unnM^ 28 H: in melina regnnm. Cbriatos ett oonaommatio
regni I. 26 H: in omn.
') Absqae miiericordia Qoasi diceret: Yoca eam non misericordstam. Xo' enim non significat et 'mhama' miaericordiam, quasi dice[ret]: non sit illa in gratia, filia enim fnit sine gratia figurabatqne popolnm cni deus misereri noluerit amplius. Prius legimus deum regnum Israel destructurum, ideo [immo?] non solum eversurum sed nunquam restituturum, quod horrendissimum est.
*) B: Et erit in loco Quasi diceret: Ego susdtabo alium populum sed non in Hierusalem neque in ludaea sed in loco, ubi non est populus, id est inter gentes.
Et congregabuntur Oportet quod corporaliter Israel nunquam redeat ad uni- tatem cum luda sed spiritualiter redeat cum luda in unum. Et ponent sibi unum Caput i. e. Christum. Oportet ergo quod ita intelligatur textus: unus de unitate cor- porali, alias de spiritnali, alioquin uterque fialsus esset et sibi pugnaret.
Digitized by
Q Praeleciiones in propbetaa minores. 1524 flg.
In loco Non lesrael non ludaea sed ubi haotenus non fiiit populos deiy i. e. praedioabitur r^nnm dei^ viotoria mortisy peocati^ inferorom. alioqui non possent vooari popnlus dei in looo non ludaioo sed gentilL alias erit populus non adfixus loco et exteniis.
11. Caput unum Necessario intelligitur de regno Christi: post sepa- s rationem regni post Salomonen! nonquam habneront nnnm capnt i. e. regem temporalem. Non stabunt simul haeo vera: omnino abiicientur: eront populos et filii dei, nisi oorporalia abiecta inteUigas, spirituaUa susoitata.
Et asoendent Non ponit hoc regnum in terra sed extoUetor a terra de die in diem, a terrenis ad coelestia. quae sursum sunt, sapita lo
Quia magnus Credo esse adiectum ad obscurandum projAietiam in- credulis, ut non videatur, donec impleatur, quemadmodum omnes prophetiae.
Quia dies magnus^ quando illuminabit deus corda hominum, ut sint filii deL Non iam lesrael terrena sed coelestisi non reducta corporaüter, sie neque Israhel camalis aut Zion saepe significatur sed spiritualis. Vix u invenimus apud Hebraeos appeUationes, quae non habeant in fine nomen dei 'El' aut *Ia* ut Michael, Esaia, leremia. Sic ergo lerusalem: visiopacis L e. ubi liceat videre pacem et abundantiam omnium rerum, sie lesrael: semen dei, quod illic omnia abundarint, semen dei quodnam sit^ notum est^ sur. 8, 11. Lucae 8., unde filii deL m
Seqnltnr caput Becandam.'
Intelligo totum caput dici ad eos, qui sunt misericordiam oonsecuti et gentes et ludaeos. sororem abiectam esse intelligo incredulos ludaeos, ut vox sit apostolorum et Christianorum, quam iubet propheta dicere firatribus. verbum euangelii est, sjnagoge est mater ecdesiae. Tu, mater mea, non es uxor dei » mei patris. Euangelium damnat opera legis et fidudam matris, vana sunt^ quaecunque praetexerit mater impietati, fomicaria est
8 Z: filii 5 H: Testrum auf falf4e¥ Sefuna bei PonMmtbiitmS 6 unum o. i. e. lft(t H toeg 7 Z: n. sUb. haeo solum verba 9 Z: ponent unb extoUentnr 15 H: sicat neo 17 El — leremia fel^tt in H 20 Luoae 8. fe^tt in Z 28 int fe^Ct in Z
*) B: Quia magnns dies Magnus dies est ille, quem ortus sol iustitiae Christus illuminat.
lezrahel lezrael civitas est et sedes regni pptentissima. Vult ergo populnm illum non amplius habitare in lezrael terrena sed coelesti. Obscurus certe locus et adiectus ad obscurandam prophetiam. Hoc enim est consilium divinum, ut in noyia- simis inteUigamus consilium eins.
>) B beginnt: Caput II.
Nisi boc totum caput referas dici a propbeta ad apostolos, ut illi adnundent misericordiam dei tarn gentibus quam ludaeis, non yideo quid propheta yelit. Ponit ergo propheta haec in os apostolorum, quibus ad fidem Tocet ludaeos. Sententia est: TOS, qui creditis, acdpite hoc officium, ut sororem Testram synagogam arguatis.
Digitized by
HoMa c. n. 7
2 ludicate L e. damnate, contra iSlos, qni diount se creditoros quem- admodnm patres. Fiduda eorom impietas, traditiones contra verbiim deL Paolos: non qoi filii sont camis etc. wm.%,$.
Ubera^ sont impii doctores, qoi qoasi matema obera pascont popolom ft sed sont impiae matris^ qoae concepit ex adolterio.
3. Spoliabo aoferam sacerdotiom, r^nom, legem, etiam omnia terrena. Haec £susta sont, ot videmos.
Nativitatis qoando neqoe habebat r^nom neqoe sacerdotiom.
In inviom i. e. obi noUos sit doctor, propheta, verbom dei. Esaia 5:9(f- »» e. 10 mandabo nobibos etc. Christos: aoferetor a vobis regnom. iRatt(.si,4i.
Siti loannis 7. Omnia sont oomminatio, msi revertantor. 3o^. t^it.
5. Yadam ' Haec non inteUigontor de fomicatione post Christi adventom. Copiosa est lingoa Hebraica, ono verbo qoandoqoe dicit, qoae nos viz ex- plicare poesomos pioltis et qoandoqoe moltis verbis, qoae doobos ezprimi u potoissent, ot hia
Qoi dant aqoas. Scriptora taxat impios doctores, ventris coltores, qm impia docent, qoae looro sont Hoc hie dicit Papistae abondabant^ evangelici praedicatores hodie ^ent, non potest eis oxor notriri, illis tot mereCrices notriebantor. Ita olim erant in lodaeis sie impii olim. Qoid
4 £F Uftt mma ali mriu ist mortoa auf 6 H: regem 7 H: haeo Tidemus
fiicta 8 Z: oatiTitotem fel^ neqoe in Z 9 H: in nuuri 14 Z: qnie mult
Terbis noe tIx ezpl. p. . . 17 abnndant in H
*) B: De medio nberum luornm Ubera sunt ipn [impii?] doctores, qui doctrina sua pascont pppolnm. Qoemadmodom enim mater IsMstat in£uitem de obe- ribos, ita doctor doctrina soa popolom. Si iUa bona, adoleecont ea, si mala, pereont Totoa aotem hie textos non est intelligendos de seqoentibos Christi adrentom, sed iam de praesentibos et porro ftitoris.
*) B: Yadam post amatores Falsom denm formare atqoe coltom idolomm institoere non est aliom deom fixere, qood est impossibile, neqoe ea est mens fiiud- entis, qoi arbitrator hoc facto Terom deom placatorom. Est aotem reros coltos ido- lomm, com abotimor dei nomine ad impiissima mendacia, ad opera, ad ceremonias et somnia nostra, propterea qood deos non habeat hoc consiliom neqoe id cogitet. Ergo mea cogitatio fingit deom, qood non est deos, et talem,^ qoalis esse neqoe haben Tolt Somo ezemplom: Rex Achab erigebat Baal atqoe ei accensa faciebat non hoc nomine, qood illod idolom diabolos esset et coltos ille diabolicos sed ita oogitabat: ecce ego erigo statoam in honorem dei yeri, qoi nos redoxit de Aegypto, hoic deo offSerte atqoe incensa fecite ad hanc statoam. Vide hone coltom Yocari idololatriam et contra primom piaeceptom et diabolicom, propterea qood diversos ab illo sit, qoem deos praecepit ac serrari iossii Similis apod nos in statois, qoi dicimos hac imagine coli yerom deom atqoe nollom aliom. Nihil refert, coltos est Baal, deos ita non volt Idololatria enim interna prima est, qoae fingit fitüsam cogitationem de deo, aliter eom imaginator, aliom coltom excogitat, qoam ipse relit. Proinde hoc orget oniyersa scriptoia, ot Teros deos vere cognoscator atqoe adeo omne negociom est in primo praecepto. Radix idololatriae est cogitatio folsa, qoa false cogitator de deo, qoemad- modom apod nos iam est, obi tot ioTentae rationes, qoibos deos colitor.
Digitized by
8 Praelectioiies in prophetM minoreB. 1584|lg.
mihi com 1^ et legis doctrinay alia dent doIhs panes elo. Bio et valgus 3(tem.4447.et principes dicimt Hieremiae: Libemns leginae ooelii Hier. 44 Yide et in 1.910CC i«is. historia MachabaeonmL Venter non potest pendere a deo^ quem si andierie,
reoedes ad adultemmr Amatores erant gentes, Assyriii Moabitae eto, qnamm
amicitiam non potoeront habere nisi applicati earom diia. Lnpia doctrina »
pascitnr opulente, pia eget Yirtos landatnr et alget^
6. Sepiam Ipea quidem dizit: vadanii sed non obtinuit quod voloit. volebat esse tota ab Assttüs^ Ammonitis etc. sooiata diis eonun, sed ita
rVß9u.fyit supplantata. sicnt ille rex dizit: Placabo deos Syriae etc.
Dominus hie restitit, donec dicerent^ ut in libro Indioom legis: domine, lo adiava me.
7. Melius tunc quia tune solum habdbam tribulaticMiem in oame, hie antem et caro et spiritus abieeta sunt
8. Nescivit ignorabat manum dantis. Lnpii dicunt et &tentur se servire vax> deo et quae bona habent dicunt se habere ab illo deo, oui i» serviunt et quem colunt Sum monacfaus et servio deo votis et ceremonüs
et is propter haec dabit mihi vitam aetemam. Sed quis te certiorem bmt te sie colere deum verum, cum non haec praeceperit finzisti ergo tibi ali- quem deum^ qui haec velit^ cum nullus verus deus sit^ qui haec requirat aut qui propter haec velit dare vitam aetemam. Quid ergo colis nisi idolum so cordis tui, cui putas iustitiam operum tuorum placere. Nesdunt igitnr manum dantis maxime illi, qui maxime &tentur se soire. Omnis scriptura hoc urget, ut verus deus vere agnoscatur. ubi ista oognitio non est, non potest non esse ista fomicatio et oogitatio de deo fidsa. Inde quoque ftcta est idololatria ezterior. Daemones non aiebant se colere iUae gentes ant t> impii ludaei sed deum. Iste Baal est deus, qui eduzit nos ez Aegypto, isti vituli aurei sunt dii eta Non audiunt impii: fide deo et salvaberis, sed: ingredere in monasterium et age haec et illa. Populus quoque sedud vult et impio cultui dei tribuit omnia, quae aocipit
Baal proprie dicitur maritus et dominus uzoris et domus. Baal colunt, ao qui imperfectam vitam somniant deo servire fide et cbaritate, perfectam vir- ginitate, paupertate, oboedientia.
9. Sumam ^o firumenta et alia, iniuriis aeris et ooeli perdam et cc^am redire ad me. Gloriantur in operibus et ceremonüs, unde sacerdotes abnndant
et fovent impietates, quasi deo prozimi, cuius donis impinguantur, ego ss auferam. Si ^ret hodie venter papae, non tam multi essent papistae.
10. In oculis amatorum eins. Confundentur percussi eh inimiois, ad quos desdverant seducti a seductoribus.
8 ntiata in £F 16 Z: oonfiftentar se mit. deo, quem col. et oui MrYiant. 80 ^tt dominus V^t H dioitur 84 H: abundabant
*) äOol^l mö^ luvenal. I, 73 : probitas laudatur et alget
Digitized by
Hoeea cH 9
12. Hae mercedes. Odiose soriptura haec repetit Eam potius: eas.^
Bestiae gentee adversariae.
13. Inaure' metaphore a virgmibos aat uxoribns. Inauris est verbum » apud impios impimn^ apad pios piam et verbum deL
Adolebat incensum L e. orabat^ nam incensam orationem significat in scriptonu
14. Propter hoc Onmia sunt verba, ut dizi^ posita in os apostolorum et verba, quae praeoesserunt futuri temporis ooniunctiva potius essent
10 Lactabo Docebo te per meos apostolos dulcem doctrinam, aliam
quam lex est
In solitudinem non in terram temporaliter florentem i. e. non ubi spectentnr camalia.
Vinitores vel vineas. Fide hoc opus erit et blandis verbis euan- is gelii ut pater trahat^ alioqui quis vineas sive vineatores i. e. abundantiam suspicabitur in solitudine?
15. Loqui ad cor phrasi hebraica est: amice alioqui, Esa. 40. 3(f. 4o,s. Eodem loco L e. in solitudine.
Vallem Achor' losue 7: Achor i. e. turbationis. Yidetur vallis so Achor abüsse apud Hebraeos in proverbium, ut vallis Achor dicatur, quando aliquis premitur maus, quemadmodum nos vallem luctus sive lachiymarum didmus. Ejgo, inquit, loquar ei et miseriam vertam in bonam spem.
Spem autem potius expectationem legeris vel patientiam. Yidetur vero haec potius sententia: dabo ei vallem Achor i. e. crucem et malorum s» exerdtationem, ut inde patientia mihi praeparetur uxor. Melior erit ei vallis Achor quam divitiae Baal.
Et canet Haec est laus dei in novo testamento, quod sumus liberati a morte et omnibus aerumnis.
4 metaphone in Z inmnre in Z 6 Z ta(t nam toeg 18 Mefe ))oei Gftle Don Loqni— flolitadino fel^ in H 20 H f&t^tt: sio— abiit 21 H: ut 28 Z: erroribns.
*) B: Et yisitabo super eam dies Baalim. Cor idolum Tocamnt Baal, non aatis constat sed opinor dictom mascnluro ben SRenner propierea qnod eins opus yide- batnr perfectnm. Sic didmns mascnlnm, qnod est optimnm, siont mascnlnm oleum Oet|ftL Significat antem Baal maritnro, qui snb se habet nxorem. Atqne hoc nomen propterea indidemnt, qnod ille cnlins hnins idoli deberet esse perfectissimns et abso- Intisdmns atqne mnlto excellere illnm, quem Moses dedii Proinde hunc a^jifi^coy dixemnt, qnod hunc perfectissimo cultu colerent
*) B: Inanris Inauris significat yerbum fidei, qnod nobis perpetuo in aure 6086 deberet
*) 3n B: Achor. Mihi non est dnbium, quin haec dictio proyerbiali figura apud Indaeos dicta sit in illos, qui duriter pressi erant atqne miserrime yiTebant Si apud nos esset yera grammatica hebraea, ubi phrasis huius lioguae, figurae, Schemata, proYerbia docerentur, non dubium esset bibliam nobis fore facillimaro, alioqui difficillima.
Digitized by
10 Praelectionee in prophetas minores. 1524flg.
16. Et erit De novo teetamento et praedioatione eaangelica.^ Non intelligent haec^ qui nesciunt^ quid Bit euangelium.
In die illo soiL cum lactavero eam et duxero in solitudinem^ cum mutavero r^num carnale in spirituale etc.
Baali^ L e. coniunx mea. istum cultum et fiduciam auferam^ quo con- » fidit propter opera me seorsum ei esse maritum etc. Omnem fiduciam alienam et opinionem perversam auferam et revelabo me vere. Adverte hie quod cultus externus non fuit exhibitus lignO; lapidi eta sed deo. Aperte enim hie dicit deus se vocatum ab eis: Baal.
Baal et Baalim. Promiscue usi sunt istis nominibus maritus vel lo mariti. Achab cum lezabele prudentissimi erant seeundum camemi qnibus comparati nostri principes trunci sunt Hi erexerunt cultum dei extemum prae oeteris r^bus assumentes saoerdotes^ qui ex l^e Mosi hunc cultum confirmarent Necesse est eigo lehu habuisse excellentissimum lumen a deo, qui ista vastavit i&
17. Auferam de ore i. e. hanc gratiam praestabo, ut non dooeant am- plius figroenta sed meam veritatem. magna certe promissio eta
18. Et percutiam L e. curabo; ut nihil ei noceat^ bestiae edam sentient nobisoum et omnia sub pedibus nostris. Non est hoc exteraum pactum, fidelis habet omnia. Si dixero huic monti etc., si dixero bestiae: veni, »
3<f. s»4. veniet etc. Omnia nostra, omnia adiuvant in salutem. Yide Esa. 2. Psalm. 9f- 46, 10. auferens bella etc. Haec intelliguntur de legno Christianorum inter se.
5 H: meiii. f . B 9 H flaTet: dicit m deum voc. ab illis 18 H unti^tig
(f. B): qui non
') B: Et erit in die illo. Textus magnificus et totus dictos de novo testa- mento et praedicatione euangelii.
*) B l^at Med unb bo8 folgenbe fo: Et non vocabit me. Non appellabit me ampliua Baali coniunx mea i. e. destniam illas fiducias in opera et hunc dei cultum, quem ipsi perfectum putabant, etiam destruam, cum dabo praedicationem euangelii. Habes hie darum textum, quod cultum huius idoli yero deo ascripaerint atque eo cre- debant ipaum coli. Neque adeo arbitreris Acbab et lesabel insensatos et stupides principes, ut daemoniis libare velint. fuerunt prudentissimi et cordatissimi principes, ut nescias ferme alium regem , qui felicius atque fortunatius regnarit Non fuerunt ut nostri principes, qui vere trunci et insensati sunt, ut nescias plane eos homines esse. Prudentia nimia (de camali loquor) impulit Achab, ut inyeniret et institueret hunc noYum cultum, quo credebat deo suo, qui ipsos ex Aegypto duxerat, proprium honorem fieri. Proinde in Universum aemulabatur legem Mosi atque rectius putabat hoc cultu deum coli quam ipsa lege. Proinde sequebantur ipsum sunmii honores, cultus ille crescebat, conferebantur summae opes et nihil omittebatur, quod ipsum promovere posset. At David potentissimus rex, quid non passus estV Persecutus a rege Saul, deinde fugatus a filio Absalone, a deo graviter punitus. Nam impium cultum sequi tur summus honor, pium crux et ignominia.
Digitized by
Hosea c. IL H
Roman. 5: iustificati eta Si ad deom paoem habemusy habemas etiam invito diabolo et toto regno peocati et mfax>rum.^
Fiducialiter potiiis: secore^ nt sequitor.*
19. Et sponsabo* Magtiifica verba. Non didt padsoor nt ad patres, ft sed spoDsabo. Non est ardentior amor in terris quam inter sponsom et sponsam. Sponsus non monns sed se ipsnm tradit sponsae et intimam affectum cordis et omnia sna, praevenit sponsam et requirit eam eto.
Institia est^ qna iustificamur, iudicium^ quo damnamus nostra et errores et dominamur omnium, ut neque peocatam poesit nos accosare post
10 illmn institianL^
In misericordia L e. gratia vel benefido^ graeoe: diaris. Inde gra- tiosns L e. miserioordiam consecatns. eleemosyna quoque Graeds et bene- fidtim impensnm proximo.
Et miserationibus Imperfedio tibi manebit sed ^o non impntabo,
11 fiaram taos mores, invabo, condolebo.*
2 Z: tanto, oBet H: totoque 8 Z: qnemftdmodnm 6 Z: maior 11 gnaoe
oharif fctit in H IS fftt eleem .... ftjst H: miierioordia qaoqne lignlflcat ben. imp. prox.
^) tbtiet ber Vitffd^ft Et percntiam cum eis foedus 1^ B: Snpra dizit qaem- admodum ChriBtiaims ducatnr in solitudinem i. e. ex regno corporali in spiritaale. PercQÜtnr antem onm eo foedos, quo secnm consentiant i. e. nihil noceant et nt tantum proönt tarn Tohicres ooeli tarn reptiUa terrae, tarn mors, quam pecoatmn. Nam per fidem habet omnia. Nam Paulns inqnit: Si dem pro nobis, qois contra nos?
*) ^iexl^ ^Ij/M in B: Et dormire eos faciam. Prophetae qnando regnnm Chritti describnnt, qnietom et tranqnillmn fieuännt et pacaficnm. ünde enangelistae sunmam pacem in orbe fuisse Bcribont, com Christas nasceretor significantes quod Christiano homini, qui ex regno Christi est, omnia qnieta et tranqailla et padfica nnt et mortem, pecoatom et infemnm non timeat, qnippe qni sciat nihil sibi nocere po«e sed solmn prodesse.
*) B: Et desponsabo te mihi. Non didtar simplidter padscor sed sponsabo, ac si diceret: Ego ero sponsns, ta sponsa. Non antem potaisset altins comparare amorem dd erga nos. Qni amor est rehementior, sanctior yd dorabilior qnam sponsi et sponsae? Si nnlla ergo alia promisno esset qnam illa, satis cerU essemns de snmma dd erga nos Yolnntate.
*) B: In institia et indicio. Institia est, qna instificamnr a deo, indicinm est, qno nos dominamur camL Qnamprimnm enim nos instificamnr, prindpes statim snmos et dominamur tam cami qnam morti. Et tam late patet nostra institia quam late sunm regnnm et tunc cessabit qnando suum regnnm. In summa: Christianus regnat ubique, princeps est omnium atqne hmus regni non erit fims.
*) B fofct Mc beibcnflBetfii^tiften anfammtn; In misericordia et miserationibus. Hesed, Bahamim. Hebraea lingua copiodor quam Tel graeca Tel latina in Tocabulis propidationis et misericordiae. Est antem proprio misericordia id quod Paulus x^'Q^ nominat, Latini beneficium, Qermani (BotteS^ilte. Huiusmodi plures sunt loci tam in psalmis quam in aliis prophetis, etiam apud Paulum. Utcunque perfecti simus, tamen aliquando labimur, sed hoc peccatum sit quantumTis magnum, donabitur sponsae et hoc ngnificat: 'in miserationibus.'
Digitized by
12 Praeleciiones in prophetM minores. 1524 flg.
20. In fide ^ Copiosa est lingua hebraica, idem saepe repetit Ezpcmit ergo hie se ipsom: palpabimusne hane sponsationem? eritne iustitia eamalis? Non, sed naptiae et regnom fidei enint In eoangelio: naptias fedt rez filio 8U0. In hebraeo est: in veritate, sed idem est^ nisi quod ludaei hodie ut et nostri qoidam libenter seqauntur pugnas verborum^ id qnod et fiebat » tempore apostolorum. Haec omnia oppone operibus, sponsa fit per institiamy iudiciumi misericordiam^ miserationes, fidem^ non ergo per opera.
Et scies Hie estprofectos fidei de die in diem, qaem ubiqne precator nobis Paulus. 9eM9.^8tt. 21. Et erit^ Paulus quoque ex Esaia: tempore aocepto etc. Item: lo
entf antequam dament^ ezaudiam. Gloria Christianorum est^ quod ezau- dimur invocantes in necessitate et Spiritus postulat pro nobis. Petite et accipieds etc. Oremus pro verbo contra haereticos^ oontra satanam pro necessitate huius vitae etc.
Exaudiam Non firustra orabitis. Simplidter haec intelligenda^ ne u male tractemus scripturam. lesrael desiderabit triticum^ oleum etc. Triticum volet adesse^ terra audiet desiderium tritid, terra desiderabit e coelis pluviam, coeli desiderabunt ex me. Fidelibus omnibus creaturae servient et ^o eis in Omnibus creaturis. Si autem voluntas dei sit 1. Petr. 1., ut patiamur necessitatenii tarnen ne sie quidem derelinquet deus^ quin creaturae subsint etc. so
22. lesrael* additur ad obscurandam prophetiam^ ut supra dictum est. Sicut a Hierusalem appellantur ecdesiae, ita ista a lesrael metropolii ut supra.
65, S4.
10 H: etEsaias 11 Z: exaodinntnr unb bann ol^ in neoessitote 18 H: oontim haer., satanam, pro rerbo, pro nee h. Titas 17 H: mit 19 Z: patiantnr 22 H nur ita, Z nu¥ ista ut snpr» nnt U
') B: Et sponsabo te mihi in fide. Poiest haec hebraea dictio interpre- tari et 'in virtute'. Et posset hie quis pinra sophisticari , non fidem intellectam. Sed qnorsnm attineat, pamm refert, ntcnnqne reddatur dictio, modo sensos integer maneat. Paulns aliqnando data opera aliter reddit dictiones, nt praestmeret os iliis cavilla- toribns, qni super nna dictione sie acerbe rizantur. Sententia est: quioquid non est fides, non est sponsa, qnioqnid extra fidem fit, est adoltera. Ubi yero fides aderit, ibi omnia perfecta sunt, proficiemus de die in diem, de yirtnte in yirtntem.
*) B: Et erit in die illa. Paolus ad Corinthios: tempore aocepto ezandivi te. Psalm.: damabit ad te omnis sanctus in tempore opportnno. Li no?o testamento datnr Christianis haec gloria, qnod certi sunt deum exanditurum eos. Kam spiritns inter» pellat pro nobis. Stat ibi yerbum dei: petite et accipietis. Sententia huius textua est: curabo ego, ut mei Christiani omnia abunde habeant et ipsis nihil desit tam ia bonis Spiritus quam in bonis corporis, oleum, yinum, triticium habebunt. Attamen meminerint interim yallis Achor, cum yidemur nobis pressi esse inopia, fame, igno- minia. Christianus etiam pascitur in media fiune. Citius perirent milia hominum, quam unus Christianus.
*) 6 fagt alled folgenbe ^ufammen: Et haec exaudiet lesrael. *Respondebit* melius quam exaudiet. Cur Christianos lezrael yocet, non satis constai Arbitror, id propheta addit ad obscurandam prophetiam. Ego tamen ita intelligo: quemadmodum
Digitized by
Hosea c. HL 13
Exaadiam Clarius fuisset respondebo^ respondebunt etc.
23. Et semin abo eam nt sit mea terra. Vides dominam alladere ad nomen lesrael q. d. ipsa erit mihi vere lesrael i. e. Semen vel seminatio dei^ hoc est^ in qua sit verum dei verbum. Ergo tutissime sequeris istam alle- ft goriam nominis de eodesia interpretante etiam domino. Et praeterea supra dixit: non lesrael sed domui Inda miserebor, ergo lesrael est spiritualis sicut et in fine praecedentis capitis. Ex utroque populo ecdesia congr^ata est, quae ante misericordiam nondum erat consecuta, quando Christus didt: qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit, quid aliud est quam dicere ad 10 credentes: populus mens es tu.
Seqnltar caput tertiam.
Prophetiam audivimus de Christo, per reliquum librum loquitur contra hypocritas sui temporis et contra impios excepta prophetia in 4. capite, ubi pro[rfietias fiitnrarum rerum tractat
ti Et dixit eta Exponit, quod praecedit Figurata oratio est usque
ad: quia dies multos eta, ubi se exponit Aliqui de Babylonica, alii de Bomana intelligunt captivitate. De illa non intelligenda patet, quia non loquitur de filiis Inda, qui erant in illa captivitate. Ego docui intelligendum de captivitate, de qua dixerat ante, quod abducti sunt Israhelitae et nunquam
so reducti nisi spiritualiter. ludaei redituri sunt ad Christum, ut Paulus indicat fiictum per euangelium et ad haue sententiam videntur mihi ista pertinere. Nee te male habeat eandem rem variis figuris indicari, nam hoc est pro- phetarum, quemadmodum Hieremias catenis et poculo idem significabat Huc3cr. n, is. pertinere videtur, quod didt
» Adhuc L e. iterum veram iam adulteram d offert, sed non concumbit
cum ea.
1 ftÜMet feP in H 9 salr. e. fel^It in Z 18 et — impiot tmb nbi — tnotet
f<|I« in H 15 Ezp. q. praeo. fel^lt in H H: looatio 16 H: aliqai 18 ego— «^ Mit in H
lenrael fiiit regni dvitai et caput in Israel, ita omnes ecdeöae et congregationes Chrifltianorani Yocantnr lesrael, quod ibi caput et Bedes regni sit Christus. Propheta hie aperte loquitur de regno spirituali, ut clare patet ex teztxL Significat ergo lesrael allegorice ecdesiam, in qua semen est yerbum dei, quod seminat Christus etc. Supe- rins de lexrael corporali et de regno corporali intelligendum est. Proinde prophetae et ita omnis scriptura interpretanda est, ut yerba sonant et nihil allegorizandum est, nisi sit suprema necessitas.
0 ^8 Caput m. Beginnt in B: Quaestio est, de qua captivitate hie propheta lo- quatur. Quidam de Babylonica captivitate, quidam de Bomana intellexemni Ego ti anderem, vellem statuere, quod loqueretur de captivitate priore, de qua hactenus locutos, seil. Assjriaca. Nam non habemus aliam filiomm Israel, quam illam. Nnlli tarnen ego praeiudico. Summa autem capitis est, quod describit captivitatem filiomm Israel ab Assyriis et reversuros deinde ad Christum.
Digitized by
14 Pmelectiones in prophetas minores. 1524 flg.
Dilige Bul^Ie mit Sfl^t. Exponit domiiiiis
Sicat dominus diligit et tarnen adultera et oonfidens diis alienis.
Vinaoia^ nesdo quid signifioent, tarnen ad vinom attinent Puto tarnen illa significari^ quae expressis nvis reliqna snnt et proiieiuntur porcis. A vero deficiunt ad traditiones et ventris dootrinas. Speciem habet uvarum s sed 8U00U8 expreasus est L e. siliquae sont poreorom. Alii pro vasis vini aooipiunt; at qnoque oonstet fignra: vasa vacua et spedem diligont oon- tempto vino vero etc.
2. Et fodi reotins: pepigi eam i. e. foedns cum ea inü, oonveni cum ea pretio ut exspectaret me et abstineret ab adulterio et ab alio ooniugia* lo
Chor hebraicum puto significare tantum medium. Hoc vocabulum quoque in euangeiio.
4. Quia dies Exponit figuram.
Sedebunt potius: manebunt
Filii Israel. Non ergo loquitur de captivitate Inda et praeterea sine is rege non oonvenit ludae. Eit non loquitur de ephod * a deo institnto^ quod erat in lerusalem^ sed de rege> sacrificio^ ephod^ quae seorsum erant in Israhd non secundum deum. Huc pertinet quod dicit Teraphim, quae proprie significant
1 H iDicbet itiebetbetttf4: M[ ntUet. 5Z:Terbo lOZtadoltero 19H:fant unb bot^ic Senpldm
*) B: Et dilignnt rinacea. Deterit hie no« lingna Hebraea. Necetse est ergo alienis oenlii cemere. Nam varie interpretatur hoc Tocabnlom. Ego tarnen sie lego: vinacea ayaram, at sit proyerbialis fignra, q. d. com ego dominns tantopere amem hnnc popnlnm cnmqne offensis eomm tarn crebro ignoscam, interim ayertantor a me, yadnnt post deos alienos. Abeant ergo et satientor yinaceis, onm mnstom nolnnt i. e. tractent legem meam taliter, ut ipiritoales doctrinas yertant in camales i. e. doctrinaa hominnm, qnae yere yinacea snnt i. e. apparent qnid boni eese sed com gustantur, nihil praeter siliginem et aridam ayenam attingis, ita einsmodi doctrinae, qnibns illi incnmbnnt, apparent bonae et diyinae, illas amplectontnr, quia diyinas neglexenmt. Et noe didmus: ras amaracnm [f. Qellins praefiit 19].
^ B: Et fodi eam mihL Homer hordei menrarae genns erat firomenti, ut apnd nos est ein ft^feL Sic in hebraeo decem Homer i. e. ein ntoliet. qnemadmodnm xorcfoc yini mensnra est tun ma|. Yidetor tamen hie propheta significare, quod bonnm qnod datnr meretrid, habeat certos limites et praescriptam mensnram. Alterom qood ad Dayidem pertinet, non habet nomerom i. e. in aetemom nonqnam finietor.
*) B: Sine Ephot et sine. Ego non credo prophetam loqoi de isto Ephot, qood a deo institotom erat in Hierosalem. Nam interprete Hieronymo signifieat imagines, qoae erant in rammitate yestis. Sed ot locotos raperios de peryerso eolto, ita et hie de peryersis omamentis. Traphim [!] alioqoi non est bonae significationis in seriptora, propterea hie non in bonam partem interpretandom est. Signifieat aotem imagines et idola, qnae non licebat habere in sancta dyitate sed in Bethel Emorrea, obi eoltos yitolorom erat Signifieat ergo: qoemadmodom ego padscar com adoltera ilbi ne congrediator alteri yiro, ita et yos yidoae eritis et deseretis yestra altaria et yestrom coltom idolorom.
Digitized by
Hosea c IV. 15
imagines, ut de idolis Rachel legis^ id quod ludae non convenit sed imagiDes Ifirahelis vitalos aureos vel alia significat quae non l^untur a deo instituta. Dicit ergo: omnia vestra peribunt^ quae nunc erexistis religioso cultu.
5. Et post haec^ Necessario hoc intelligis &ctum post captivitatem ft Assyriacam, sed Don legis aliam reduotionem Israhelis nisi illam per Christum.
Et David darum hoc intelligi de reductione per euangelium ad Christum Davidis filium etc. Non didt: revertentur ad suum r^em Israhel^ ad sua sacrifida etc. sed revertentur ad regem Inda Davidem.
Ad potius: apud. In novissimis i. e. posterioribus. Falluntur^ qui 10 ignari tropi scripturae talia intelligunt de extremo mundi die.
Et ad bonum eins Clarissima verba^ haeo seil, pertinere ad spiri- tualia. Paulus: ne blasphemetur bonum vestrum etc. Hoc bonum est euan- gelium. Prae gaudio pavebunt ad hoc bonum. Sub 1^ etiam pavebant sed ad malum^ hie pavebunt ad bonmn. Verbo pavendi securitas camis ift exduditur etc. Adverte quod dicit se adulterae dedisse bona temporalia, quemadmodum deus dat hjrpocritis sed mensura describitur. In spiritualibus mensura non est sed bonum solum nominatur. Et tantum de capite 3.
Sequitnr 4. eaput
In quo propheta incipit taxare manifesta vitia^ fiructus incredulitatis^
M post tractatam fidem. Certus est propheta se praedicare verbum domini etc.^
ludicium Apertius: dominus habet aliquid adversus habitatores terrae.
Misericordia ein tooltl^at sive praestetur a deo hominibus, sive ab
hominibus hominibus.
4 H ttitt: N. hoo inftelleotiim post capt... 9 fßx i. e. V^t H: in HZ: clara 12 Z: iMMtnim a(et f. BOm. 14, 16 17 Et— 8. feftt in H, bet att^ bann Seqnitnr au8>
ttftt, Jn^ftnih Z leintet oaput nod( Oseae V^t 19 In q. propb. feftt in H 21 iDol^ntet U%bmi Z bal ülette Stttpüd no^ ehmtal: Seqoontor scholiA D. M. in 4. cap. Oteae. In boo Qftp. proph. indp. ttz. man. yitia sdL fhiot incr. et ipsam incredolitatem. Certoi eA propb. M loqoi rerb. deL Imo dloit Andita etc. Qnia iodieiom mt, melini: dominni babet oontendare iodioio, oaoiam agare L e. bab. aliq. adr. bab. terrae 22 fjüx boS ^ttif4t fe|t H: beneficinm
^) B: Et poit haec reyertentnr. Verba baec intellige de regno spiritos et per Dayidem Christiini, nt immensam et oopioaam dei miBericordiam per boc Yerbnm .bonum* intelligae. Sententia est: Isiaelitae liberati ab illa captivitate intelligent ex apoatolomm praedicatione yerom bonmn, quod acdpient et colent, etiam timebnnt ipanm. Ubi nihil alind nisi bonitas et abnndantia boni, ut non amplins yexentor lege lüqne serritute legis sed syncera fide Cbristnm cognoscent.
Hactenns tractata est prima pars propbetiae, qna Aituramm remm indicia [indicia?] praeecribit propheta. In seqnentibns praesentia tractabit seil. Titiomm eomm. Caput mi.
In boc capite incipit taxare propheta magna yitia, frnctus sdl. incrednlitatis, simiü et ipsam incrednlitateuL [Vife ÜftdUi toie Z in ber 9tote.]
') Sa 6a| lotttst in B: Andite yerbnm domini. Certus esse debet, qui pnedicat, se loqui yerbnm domini, ut semper possit dicere: haec didt dominus.
Digitized by
16 Praelectionee in prophetai minores. 1524 flg.
Yeritas^ fidem transfert saepe Paulus. Emets (quam dem verax est) active, Amuna passive^ quando in oorda nostra fhndit veritateuL lustua ex fide vivet i. e. in veritate, quam aooepit^ qua verificatur ipae, hoc est, qua ipse veritati divinae adhaeret Noo est veritas, e^ tfl Ittit tteu ttff erben, veritas pauoorum est, fides multorum. »
Miserioordia fteuiltfcl^afft, nemo &dt alteri bonum. 3cf. 11,9. Scientia Notitia' melius, passive cognitio. Sic Esa. 11: lepleta est
terra etc, sie a 53. Cognoscere deum ut deum, accipere nos ab eo omnia bona etc., haec est cognitio deL
2. Inundaverunt i. e. grassantur vel ubique abundant lo Sanguis sanguinem* tetigit eilt (Iutt>otgif^ng vibt htf anbete
i. e. reatns vel damor de effuso sanguine vel vindicta etc.
3. Propter hoc Poena est
Lugebit est metaphorica locutio i. e. desolabitur, redigetur in magnam penuriam, baS lanbt toitb ein iemntetlid^ onfel^ getotnnen, toitt vM jcugel^n. u
Infirmabitur Loquitur de vindicta in terra L e. depauperabitur, mi- nuetnr, toitt oBgel^n ba8 biel^e vel quod non foetificet bestia vel quod peste peribit Dominium hominis minuetnr.
Congregabuntur ToUentur melius, aufftaffen, ut nee pisces neo animalia nee volucres sint in terra, finire est in hebraico. Psalmus: ne so congreges me cum peccatoribus.
1 3n H iegimini 1^ bie gto|(n Vtoeid^imaen: Fides 6tt» qnenuidinodam PanL trans- fert: lostoi ex f. TiTit Doo sunt rooab. Hebraeis Teritatem lignlficantu, qnla didtor Teritas dei, qna reraz att deoB et Teritai mea, qna ego yeraz effioior, dorn oredo deo. Pialmiw: reritas toa in oirenita tao, non eet fidee qna den« credit led ubi deoa eet, ibi in cironita eioB bominea credentee. Bio inititia dei non qna initoi eit led qna not instUlcamnr. Hie propriiisime dixeria pro Teritate fideUtatem, tton 1 )Beffer tool^l qna 9 H f S^ ^iitt» bott in 92ote 1 ntüoetlieiUat fott: Sic qnoqne Mientia paatiTO capitnr reotina oognitio deL Eaa [11]: repleta eat terra aoientia domini. In adentia ani inatificabit mnltoa. BententU: nemo alii benefeoit, fidelitaa non eat, qnia dena non agnoadtnr. %U fotgoibeR Ofd^ititic f^tba bd H
^) B: Non eat enim reritaa. Doae bebraicae dictionea, qnae reritatem aigni- ficaat: Emeth et Aemona. Panlna Aemnna tranafert pro fide, nbi didt: inatoa ex fide yiyet. Significat antem proprie yeritatem actire, ut dena eat rerax sna Teritate. Fidea Chriati, qnae eat in Cbiiatnm« Emeth antem yeritatem paaaiye aignificat, ni qnando difPnndit in cords noatra et fiadt noa yeracea, nt yeritaa dd, fidea dd, miaeri- cordia dei: non ea eat, qnae in deo eat aed qnam infnndit in corda noatra atqae adeo nobia impertit. Inatna ex fide ana yivet L e. in yirtnte, qna diyinae yeritaü adhaeret.
*) B: Non eat notitia deL NoUtia dei eat adre noa eaae nihil, yiyere, agere et facere tantnm miaericordia deL Snmma, qnando deom et dd bona cognoaoamna per fidem in nobia.
*) B: Sangnia aangninem. Saagaia reatna et cnlpa yindidae aolyendae. ünde yox aangninia eat damor de aangnine non ploraio, non yindioato. Eat ergo aententia: nemo eet, qni nocentea pnniat, latrodnantur et praedantor omnea, nemo prohibet
Digitized by
HoMa c IV. 17
4. Yeruntamen etc. Venmtamen nemo oontendat, 'aigaatur qaisquam' melius, man fal8 ^l^n ntd^t ^agen. Sic in Esaia: loqueremini nobis plaoentia.
Quia Bespondet propheta. i&% tft ein fold^ t)old, qui denundantem et arguentem aigoat, retorquet verbum tuom in os tuum. ft 5. Hodie et nocte L e. brevi, l^ut obct morgen tottftu l^tnfatten unb
toitb bit ntd^t gel^olffen toetben.
Propheta Illimn intelligit, qtd corraet etc. et non lugebit tantum, toem ntd^t jcu fagen tft, bem tft ntd^t jcu l^lffen etc.
Tacere feci ^ vei compescam matrem tuam. Silere, fttl fein. Virgilius 10 silentes ombras, silentia loca. Redigere in nihilom, boS ftil ift, left ftd^ nimmer regen. Per matrem synagogam intelligit
6. Scientiam L e. propter ignorantiam, quia non vult argui, contendi secum, quiesoet coram hominibus. Pro quia tu etc. sie: sicut tu notitiam repulisti etc. q. d. tu recusas erudiri a deo et tarnen gloriaris de sacerdotio
u too etc., anferam a te et doctorem et discipulum et faciam, ut me non cognoBcas. Tradam te in lustitiam. Saoerdotium dei est, ubi est vera oognitio dei. Comminatio hie est de praesenti poena et futura.'
7. Secundum etc. Plirasis hebraica, i. e. ipsi fecerunt tot peccata, quot ipsi sunt Sic Hierem. 2: tot sectas habent, quot villas et urbes,
90 sie nos etc.
Gloriam* vocat idolum et cultum eorum de deo vero institutum etc. Sic in psahno: et oommutaverunt gloriam suam etc. In quo nos gloriamur^f. io6,io. et confidimus. Istam ^r^iam pompam sectarum redigam in nihilum. Sic fit cum papatu, cuius gloria in ignominiam mutata est q. d. fte machen mit8
95 gcu Dil etc.
8. Peccata etc.* L e. ipsi gloriosi in sua gloria saginantur et alunt se ^p^e peccatis populi etc. fle meldten fid^ bon ben funben populi, dite-
9 Aen. VI, 264—5 27 stel^?
*) B: Tacere faciam. Silere est in hebraeo et significat proprie fhß ftß. Unde et Virgilius silentes umbras nomioat, quod nihil sint Significat aotem hie proprie nihil esse, nt sit sententia: compescam hodie matrem tuam, synagogam, atqoe adeo eam in nihilnm redigam, ut de ea nihil audiatur, cultum quidem suum.
*) B ffat: Repellam te, ne sacerdotio i. e. Quia reliquisti me deum, fontem TiTum et declinasti ad opera tua, relinquam te tuis cogitationibus et habeas tibi pro- prium sacerdotium, quod tuum sit non meum, et auferam scientiam meam a sacerdote. Nam ille est sacerdos, qui habet veram notitiam dei et scripturarum sanum intel- lectum. Qui hunc babent, deum habent et salvi sunt, qui non, diabolum haben t et Boas doctrinas.
*) B: Qloriam eorum in ignominiam i. e. sibi erexerunt splendidum et ^loriosum cultum dei, plures sectas, plura opera, in quae fidebant, hoc omne redigam in turpitudinem et in nihilum.
*) B: Peccata populi mei comedam. Ipsi egregie saginantur peccatis populi i. e. erexerunt cultum, qui nihil aliud quam peccatum est, ex quo ipsi splendide Stttl^eti SBeidte. xm. 2
Digitized by
18 Praelectiones in prophetas minores. 1524 flg.
scunty magnifioe aluntur, quod populi snnt in impietate. Nota malam inter- pretationem papistarum: quo plus popolus largitos est, eo plus nos devo- ravimus.
9f. m,i. Sublevare animam^ Psalmus: ad te levabo etc. Est Buspendei^
xit. 1, 14. maul auff loffen, %xo% l^alben etc. Paulos: non attendes ludaids fabulis i i. e. suspendunt populum et &ciunt attendere illum ad suas impietates et iniustitias, quod illi credunt pie agi et fierL Cultus est sacerdotum.
9. Et erit lam sequitur vindicta. Proverbii vice ftiit et nunc est rinet gilt mit %o t)il qI§ bet anbete, toUaih et populum et saoerdotium, totl l^inbet 3]^n l^ettoufd^en. lo
Vias, cogitationes i.e. studia. üt manducent vel oomedant et non saturentur, ut fomicentur et non abundent vel non suocedat eis, futtgel^n, sie melius pro
10. Et comedent etc. L e. redigam^ vos in tenuitatem, paupertatem et famem L e. redigam in penuriam q. d. iam comeditis peccata populi, sagina- is bimini etc. harum, £Eiciam ut ne micas unb tinben habeatis etc. Non pos- sunt tantum fomicari, quantum vellent etc. Studium relinquet impietatis
et tamen non possunt efBoere etc.
11. Fornicatio et vinum* et ebrietas auferunt cor Dictum arbitror proverbialiter in toto populo per omnem regionem q. d. vere dicitur, so quod l^utete^, vinum et ebrietas mac^n natten etc. Vide nostros pf äffen unb xaonäft, quid illis stolidius et indoctius, soli ventri Student ut gurgu-
vivunt, satis habent per hnnc perrersura cnltam. Popolns sna hnc confert, nt alat illoB, qoi hnno coltam servant et retinent. Et snblevant animas eomm i. e. dant eis doctrinas eiosmodi, quibos credant se pie et sancte yiyere atqoe adeo deom ipsom iam liabere propitinm et fautorem, sed snspendont eos i. e. decipiunt, frandant et imponnnt eis.
>) B Vtt biefen 9(bf4niii fd^tt unter bem t>OTangeVnben.
*) B: Ut manducet et non. Redigam ego hono populnm nna cum sno sacer- dote in eam famem et penuriam omnimn rerom, nt oomedant et bibant, nnnqnam tamen satnrentnr. minnam istam formicationem [!] i. e. idololatriaro, sed non in totnm eam cessare iaciam, interim semper desiderinm erit velle libenter implere eam sed non possnnt, nt sit sententia: (B toiQ nit ol% t»il xrä^ fummelt all f^ koöflen. Ita et hodie fit: Sacrifici [!] et monachi imponerent popnlo ulterios ficta sua hypocrisi, nt venderent plnmbum et preces snas, non tamen possnnt, minoit dens aliqnantLsper eomm de- siderinm at non in totnm cessare fecit.
*) B: Fornicatio et yinnm. Aptissime propheta proyerbialem sententiam in sacerdotes et idololatras torquet q. d. Qnid tos porci aliud fitceretis quam ut neglecta scientia iretis post vestra desideria, cum nnicnm hoc vestrum Studium sit, ut semper porci sitis et scortatores? Videmus hodie nihil indoctius atque ineptius esse nostris monachis et sacerdotibus, qui nee yalent ad gubemandas respublicas nee ad priyatam domum, quorum unicum Studium est, nt sint egregü gurguliones et yoratores et scortatores.
Digitized by
Hoaea c. IV. 19
liones. Hebraioe vinum et mustum est Sic melius: ita ut populiis ^ mens ligDum Butim iDterroget et baculus eiiis annunciet ei. Sic in lege: non quae- rere mortuos etc. q. d. feint fte niäft toUe narren , eunt consultum deum ligneum et consulit eis baculus etc. Kesponsum petunt Per tapinosim et
s oontemptum dicit: lignum suum. Nota locum Esa. 44. Nota de veste et^rf. 44,9. cibo, in quae nos confidimus, nihil hebetavit nos nisi ista fomicatio Spiritus, opes, vinum et mustum etc., abundantia rerum etc. Haec statuta, in quae confidimus, ipsi fecimus. Nunc dicite, an nos simus tluger quam illi etc. Non arbitror quod loquatur hie propheta t>on tounfd^elruten, divinationem per
10 virgam sed simpliciter de idolis, quae formata sunt ex ligno, quod crevit in hortis suis et ex quibus possent baculos formare.
Quoniam spiritu fornicationum fallitur. Sic lege, i.e. iste ventus facit eos errare etc. Sic Paulus ad Ephesios. Pro 'spiritus* melius d^td. 4,14. ventus, quod nulla oonstantia hie sit. Ex camali fomicatione metaphora
IS sumpta est ad spiritualem fomicationem.
13. Super capita etc.^ pro accendebant l^t i.e. currunt ad idola, seil, in montibus et oollibus. Sic arguuntur a Hieremia etc. Taxat studia etzn. i,u. bona opera, quae ipsi elegerunt Unde dicit infra: misericordiam volo et non sacrificium etc. Rx): accendunt thjmiama potius: incensant vel thurificant
so Nomina ista arbomm praeter primam* incerta sunt etc.
2 Unter htm 6ii(l(tP0tt Populus (f. B) BeQinnt H koiebct. Ita crasso corde sant, ut edam lignum iDterrogent responsa et oracula. deum ligneum consulunt et resp. eis deus bftcolus. t>ann fofott: 4 Per tapinoein lign. dicit, quod hoc deum faciunt, quod est
apad eos natnm. Tnditi sunt in reprobam mentem. Uli putarnnt ilUc esse deum yerum, ut snpra dictum oap. 2, propb. autem dicit, id quod res est, sciL lignum tantum est Nos etiam confidimus in cuculla etc. Nihil hebetat nos nisi ista fom. iustitiae humanae. Bpecies istiuB fom. et abundantia rerum decepit nos et tarnen nos fecimus ista opera, quae adoramus non minus stulti atque illi olim. Non puto quod hie loq. proph. de divinatione per yirgam sed simpL de id. et aliis 14 H ]§at nut: Spiritus Tel Tentus, ut credant omni Tento
doctrinae. Instabilis illorum deus, nunc rapit eos huc, nunc illuc, ut fomicentur a deo. 17 H V^ luitet bemfelBfii 6ti(l(tP0tt nut : Ita arguuntur ab omnibus fere prophetis, praecipue Tero ab Hieremia. Condemnat bona opera et cultum ab eis luTentum. Ire oportebat in Hiemaalem secwindnm legem. 20 EF inncta
^) B: Populus meus in ligno suo i. e. Vadunt consultum ligna sua et acci- piunt oracula a baculo suo. Contemptim bic propheta deum eorum lignum yocat, quod natum est in sylvis vel in domo sua. Loquitur de ligno ex quo tarn cito fieri baculus poterat, quam deus. Ita fit et hodie, ut responsa feramus ex nostris studiis: tam diu portasti hanc yestem, tam diu orasti, ergo sanctus eris.
*) B: Super capita montium. i. e. ipsi currunt ad idola poeita in montibus et in collibns, ibi sacrificant, ibi venerantur deum. Taxat ergo propheta studia et opera ipeorum, quae sibi eligebant.
*) B ]^ ]^iet|tt: Therebinthum. Mos interpretum est, si non intelligunt, quäle genas arboris sit, Therebinthium yocare. Arbitror ego yel quercum yel fiagum esse.
Digitized by
20 Praelectiones in prophetas minores. 1524fl9.
Quia bona etc^ i. e. inounda. quaerebant loca delectabilia et ver- nantia, ut titillarent sensus etiam etc. Looo sponsae veetrae nurus est. Poena haec est Inter fomicationem cum idolis servienuit veDtri, unde libido et fomicatio carnalis sequitur etc., ut nuDC in dero videtur.
14. Ideo fornioabuntur etc. quia ego dimittam eta 5 Non visitabo etc. Faciam, ut impnne ista onmia fiant, sicut nunc
fit quae est causa? plaga dei est etc. Nam non habemus cordatos principes etc.
Conversabantur melius: dispergebantur, dividebantur in varias partes, l^ie ein l^utentoitt, bort ein l^utentottt. Quia vos estis dispersi in multas meretrices etc. Cum scortatricibus vd scortis melius quam lo
Cum effeminatis. Hieronymus eunuchos intelligit, sed non credo Hieronymo hic Q. d. sicut vos cum scortatricibus vel scortis scortamini, ita et vestrae filiae scortabuntur etc.
Et populus etc. Haec plaga erit, percutiam populum caedtate.
15. Si fornicaris Vertit sermonem ad tribum Inda: tu, quae verum u r^num et sacerdotium verum et templum verum habes, vide ne fomiceris. Et hoc fiet, si feceris, quae sequuntur, q. d. manete in templo vestro. Pro Bethaven Hieronymus bene l^t Bethd, cum nihil legatur cultus erectum
in Bethaven. Ordinarii cultus erant in istis locis, ubi deus aliquid insigne fecit cum patribus etc. Bethaven: domus iniquitatis.^ »
1 H leintet incnnda: delegenmt loca tnc ut et hodie 2 H: Ideo sponsae. Hebr.
nurus. Crapulis agebant solemnitates idolis, ideo sequebantur libidines. Mulieres yestrae iuvenes inbonestae et meretrices enmt. ToUam administraüonem legis, quae probibet fomi- cationes, non erit executio iuris, qnemadm. iam yidemus in tota Qermania ablatum esse cor principum excaecatorum. Ego, ait dominus, efficiam, ut impune ista fiant, Rom. 1 8 H 1^ nur no(l( bo^intex: ut bic et illic peccarent 18 H: Effeminatos non pnto exsectoe ut
putat Hieron. Est enim bic femininum. Cum effem. clarius : cum scortatr., quemadm. bodie manifesti sunt scortatores, qui cultum dei erigunt 15 H: vult yel alterum regnum ser-
yari, quod babet yerum regnum, sacerdotium, epbod Cberubin manifeste in Hierusalem. Betbayen appellat Betbel. De loco enim Betbayen nibU insigne legitur q. d. non dignus est locus ut Betbel dicatur, adpello ergo a loco yicino domum iniquitatis
^) B: Quia bona erat umbra. Ad suas impietates potiasunom elegemnt et loca, ubi et amoenitas et voluptas esset. Tam secura vult esse iropia doctrina suae Yolnptatis, ut eam non simplicem sed exqoisitam eligat idque in commodia- simis locis.
*) Untet Et nolite ingredi in fyit A: Id est: manete in Hierusalem, nolite quaerere Yobis alia loca ad cultmn dei. Hieronymus pro Betbayel [!] Betbel nominat, propterea quod urbes vicinae sint neqne praeterea quicquam egregii in ea gestmn sit, quod propterea proprius cultus erigendus esset Nam solebant ludaei potissimum in his locis proprios cultus erigere, ubi quid egregii factum erat yel ubi propbetae yel ubi reges yel insignis yictoria fuisset. Arbitror ego propbetam indignitate aliqua Bethavel nominasse, quod sonat domum iniquitatis et non Betbel, quod sonat domum gandii [1 flau dei].
Digitized by
Hoaea c. IV. 21
Neque iuraveritis: vivit dominus i. e. nolite accipere nomen do- mini in vanum, quia in his locis non est etc. Quam vis sit ubique deus, tarnen non vult ita coli sicut vos instituitis, quare nolite iurare etc. Israhel disoedit, trit ou§ sicut rebeUis vacca ein junger Bar, quae indomita non
» inoedit recta et regia via. Melius indomita pro lasciviens, quae non manet in via sed declinat in vias suas.
Nunc^ pascet etc. teum bid^. Pascere agnum non est malae signi- ficationis ut Hieronymus detorquet satis violente etc., non potest intelligi de captivitate Assyriaca q. d. si viis vestris manseritis pascet vos dominus in
10 pascuis laetis ut oviculas.
17. Particeps i.e. ne respicias ad Ephraim, sine eum, quia oonsors est idolorum, ift in bunbt getreten cum Israhel.
18. Separatum est 'sit' melius, q. d. abstine et sit separatum tibi eins convivium in cultura idolorum, Ia§ flc freffeen unb fauffen, Bleib bu bartjon.
u Fornicatione fornicati sunt Sine eos, fomicentur ut velint Melius:
fomicatione fomicentur et diligant äff. ignom. etc. Clypei gro^e l^an^en in populo dicuntur, deus quoque vocatur acutum vel clypeus.
Diligant L e. studeant vel protectorum sui vel protectores sui, ringen bamad^ boS fte t)il fd^anbe uff ftd^ laben.
w 19. Ligavit etc^ Hie Hieronymus l^at gefel^let. Confimdentur altaria
eomm, sie LXX melius. Pro Spiritus ventus melius.
In alis Israhel CoUigavit ventus ipsum in alis suis i. e. rapiuntur vento ut avis, quae vi rapitur fal^ren bol^^n impetu fomicationis suae etc. Figurata est locutio. Alae Israhel fuerunt prophetae et r^es, quos dypeos
» vocavit etc. Significat confoederationem illam prophetarum, r^um et populi. Sed tamen 3t altaria toerben jcu funben unb fd^anben toerben. Videtis et istam confoederationem iam et den et popuh*, ift 3n einanber gel^angen etc.
1 Z: usarpare, H nolite— vanum, nol. iurare per deum in Bethaven, diabolus ibi est. S)aitn HUT no^ LaacivieiiB melius indom 10 H nur: Haec bona sunt si manseritis et
andieritis, eritis domiuo populus amabilis 12 H nut: O luda, dimitte Israelem. 13 H: sit lege i e. abstine a cultura Isr. et de idololatria. Omnia verba bic commode legerentur in im- peratiTG 17 H ol^e bie flBexf(l(tift : protectores Hebr. clipeos i. e. principes, sacerdotes.
Confundentur et boc quaerunt 22 Z na^ EF: malis, aBet au^ H lie^ lut): Ventus ligayit Israelem in alis suis i. e. Israelis. Rapiuntur impetu fomicationis. Et confundentur altaria, sie legendum, ut et ceteri legunt
^) B: Non [!] pascet eos dominus. Hieronymus interpretatur boc de capti- ▼itate Syriaca. Ego ita intelligo, cum pascere agnum non sit malae significationis in •criptura, q. d. sine Israelem Ire suas distortas et impias yias, te ipsum pascet dominus ncut agnonim gregem, eris ei grex amabilis, quem pascet spacioso et amabili loco, ■i non declinabis ad Israelem.
*) B: Ligabit eum ventus in. Omnia dicta de Israel et Inda, ventus ergo llgabit Israel in alis suis. JDex toinb ^ii in gefafti i. e. rapiuntur vento sicut avis, quem ventus vi rapit Rapiuntur enim vento : impetu fomicationis in omnia scelera. Abeant ergo illi, pereant ntut velint, modo non secum dncant Indam.
Digitized by
22 Praelectiones in prophetas minores. 1524 flg.
Sequltar capnt qnlntam.
In cap. 5 tractabit singularem oultum. Non simul et eodem tempore propheta^ ista scripsit nee eodem anno praedicavit. Captivitas Assyriaca facta est vivo adbuc Ozea. Longo tempore prophetavit, ferme 40 annos et amplius. Haec si observes, facilior est intellectus prophetiae etc. s
Audite etc. sicut fal ntd^t bo fein. Magnificus sermo est, requirit attentos auditores. In nullo libro R^um historia descripta est etc. Videntur iniisse ooncilium ad instituendum novum cultum idoli pro deo placando contra r^m Assyriorum, qui iam erat in terra etc. tooUten ftd^ ftom fteEeit, cum debuissent legem dei et verbum servasse et non novum cultum eri- lo gere etc. Quod videns propheta ductus etc. Plenus spiritu et audacia taxat hie sermo prophetae.
Quoniam laqueus fuistis Mitzba^ Proprium nomen loci debet esse, nullus interpretum hoc vidit 3{l baS nid^t ein tentation? Notus locus et celeberrima urbs est Mitzba etc. Ita l^is: quoniam fuistis laqueus n
2 H l^at ben Vnfano bc8 Stopiidi fo: Non gimul haeo ecripsit omnia neo nno auno propbetayit ut et ceteri propheUe 6 H f&^ fort: Magnif. oerte ezhortatio, quae ita
prae&tor. Saoerdotet et principes forte iam nomm cnltom erezerant contra regem Asaj- riorum, qnaii plaoaturi deum, qnando iam rex quasdam terrai oocnparat 14 H V^ untre bcm Gtid^toott specnlationi: male redditum, cnm eiset relinquendom 'propter Miapa', qoae est inngnifl nrbs in sacris literis. Loca, in quibus insignia qnaedam gesta sunt, coltu et idolo- latria foedaverunt In Miipa lephthe vide qnid fecerit, quid Delbora in Tabor. Sic sense- mnt: dens iUic lalntem operatus est, ergo illic colemus adyersus regem Assyriomm. Ita, inqnit propbeta, sedncitis popnlom. Dens pnnit tos ob idololatriam et iam angetis
^) 3n B Beginnt Capnt V. fo: Propbeta hanc propbetiam non nno tempore scripsit neqne nno anno eam praedicavit, sed ntnt raptns erat spiritn ita propbetabat. Vide- tnr qnod Esaias eodem tempore yixerit. Bespectn circumstantiamm regnomm et remm gestarum facilins intellignntnr propbetae. Hoc capite descendit ad spociem, non loquiinr in genere. Magnificns sermo est, quia est magnifica adbortatio. Estque haec sententia, quam non licet colUgere ex sacra scriptnra neqne ex cbronicis sed tantam ex boc capite: Bex Assyriomm imminebat iam coram ceryicibns, depopnlabatur eomm terram. Congregabant ergo concilinm principes et sacerdotes, in quo tractabant refor- mationem terrae et sacrificium novum, quo placarent deum. Clamat ergo propbeta: Yos stulti, quid cogitatis novum cultum et novum sacrificium, cum derelinquatis verum dei cultum? Nnlla institia, nullum iudicium in terra, opprimnntur passim inopes, divites insultant pauperibus et vos creditis velle deum placare vestra accumulata impietate? Nibil minus.
*) Unter biefet 9(uffd^f t V^t B: Mirorbunc celeberrimura locum fuisse cormptnm tam a septnaginta quam a Hieronymo, qui appellativum pro proprio reddiderunt. Fortassis indido dei fskctum est. Est sententia: Sacrificiis, quae fecistis in Mitzpa et Tabor, nibil aliud fecistis nisi ut gravius offenderetis deum, quam bactenus erat offensus. 14 on nbicnnqne locus erat celebris, ubi quid egi*egie factum erat, buc con- cnrrebant et erigebant novum cultum. Mitzpa insignis urbs, ubi Samuel propheta unxit primum regem, ubi plures reges et propbetae fuemni.
Digitized by
Hofea c y. 28
Mitsbae et rete expansiim Thabor. Divinanda est historia haec, quia non est scripta etc. Ubi res egregia fit^ erigimus idolum. sie ludaei vel Israelitae etc. Quia Samuel onzit in Mitcba Saal, ideo erigemus hie Dovum cultam. De Thabor monte celdbrato ludicnm c. 5 vid^ quod cultam illic erezerint pro- ft pheta didt: laqueus et scandalum &cti estis omni populo in erigendo novo caltu q. d. non satis fhit in montibus et excelsis erexisse cultam, erigitis et noyom etc.
2. Et victimas Odiosis verbis loquitur propheta valde: mactadonem vocat ez indignatione vel macellum, non dignatur vocare victimas etc. 'Aversi
10 pnrfundastis* teztus hebraeus habet spedem et larvam intelligit, quibus po- pulum et veroe prophetas fiedldbant vel fidlere volebant etc. Nota: si refor- mationi studerent pontifices, ita profundarent etc. Vae, qui estis profimdi oord^ ita Esaias.
Et aversi victimas fecistis profundas i.e. pulcherrima spede
11 reformationis vestrae absconditis victimas etc. et oreditis nos fidli, ncm fiet neque deum fidletis eta Unde didt deus
Et ego q. d. populo laqueum iniides, sed ero vindicator, me non cdabis.
3. Quia nunc fornicatus nod^ mod^ fU eS mtffU^
4. Cogitationes melius: studia. manent in idolis suis et non Student so reverti ad deum*
5. Et respondebit De malo futuro prophetat L e. consdentia tandem veniet et confundet cum. Vexatio dat intellectum nrit gefd^il^ ted^t, bene meruL Ephraim tribus, regio.
Buet etiam' per synecdochen intelligendum est: non totus Inda sed s» magna pars Inda mit Supra cap. 1. dizit: non ruet etc.
S H: Vletimoo, potiof maetAtioiioo aroni profimdabant L e. too iote maotelione po- eomm in Miopha et Tabor proftmde too ooooltatiOy no toI boni propbotae intoUigant oooo impietalem, qoemodmodam Neotri bona opodo 17 H: Ego antom, bobr.: nam ogo dioci- pUiui onmiom oomm L o. dodpioo qaidem populnm oed diodpliiiam moam non offogioo. Ego onim noTi to 10 H V^ flott biefci GtftM: Non dabnnt, pottno : non dant Bnporlda
lam eontomnit Torbnm ood ortt, qnando oonidontia dioot: merito baeo patior. Hoo oot, qnod dicit roopondobit oto. 28 H V^ nifti l^ieHion 24 H fftl^ fort: nam anto dictom
oot, qnod Inda oolrobitor. !Dol^ntct: Vadont, potini: yadnnt in, potini onm grogiboo
0 B: Gontaminatno in [eotl] lorael. Yoo erigitio noTnm cnltnm, qno qnae- ritio Tictoriam adveronm regem lorael [lief Aooyrinm, obet lor. ifl OoCatib] oed quid fedotio nioi ocandalnm in popolo, qni bae yeotra bypocrioi et boc impio cnlto mnltoo errare feciotio et Ire poot deoo alienoo. ^l^tex: Non eot aboconditno a me. i. e. Poldierrima opecie aboconditio yictimao yeotrao in profnndnm, nt nemo cognoocere qneat, quam impia et mala sint Semper qnaeritio refiigii praetextnm, qno imponatia nobio propbetio, etiam ipoi deo. Sed nibil facitia, non poteetio abocondere, quin odamoo omnia.
*) B: Bnet etiam Indao onm eio. Per ayneodocben, non qnod popnlno Inda iam peritomo oit oed quod plnreo dntatee onm eio capientnr a rege Anjriomm, qnando yaotabit loraelem.
Digitized by
24 Praelecüones in prophetas minores. 1524 flg.
6. Et non iDveniunt Legendtim est: ^n gregibus^ didt, non 'obla- tionibus.' sunt tantom oves et boves eto.
Ablatus est falsis dootrinis et impiis a pseudoprophetis.^
7. Filios alienos idololatras, quod maxime displioet domiDOi quod non erudiunt filios in timore dei sed in idololatria et ignorantia dei etc. s
Cum partibus melius: cum agris.
Mensis Tempus certum pro incerto, q. d. t% ifl itgetlt UtnB ein Qtonb JCU tl^uen, tum devorabit eos. Partes illae distributiones hereditatum proprio dicuntur q. d. et cives et possessiones auferet lex Assyriorum in uno mense etc.
8. Clangite buccina etc.^ Obscurus propheta est Ex sita terrae lo sanctae nostis, quod Beniamin media est inter tribus Israhel et Inda. Inter urbes Beniamin numerantur istae duae urbes Rama et Gabaa. Yide losoe de Bethaven etc. Nescio^ an vult intelligi propheta hie etc. "Videtur mihi loqui hie de totali et generali perditione populi tam Israhel quam Inda etc. Deberet hie esse initium novi capitis usque consonare vellet Propheta ift habet ante oculos populum Israhel perdendum et per Assyrios et Babylonios
et tandem vexandum in captivitate, donec resipiscant vexati et quaerant fiiciem dei etc. Sic transit de regno Israhel camali ad regnum Christi spirituale.
Bethaven, quae est post tergum tuum, o Beniamin L e. poet w te, in confinio Inda q. d. tuft eud^ JCU ftteit, ^fft butfft fein tool. Indpit a magnifica convocatione populi quasi aliquid magni dicturus sdL vestri
8 H nur: seil, per fab. prophetts 4 H bol^isttet: Non eradiemnt pop. notiti* dei Uli magistii, qoi patret esse Yolont 7 H tut): Forte «dhoc rettet mensis et vor»bantar
tam ciyes quam possess. eomm 10 3n H fütjet: Beniam. est media inter tribus Isr. et
Inda. Tribus Ephr. et Benj. in dvit. Betharen oonTeninnt Beliotis omnibos libera inter- pretebimur. Hio debet inoipere cap. 6. Hoo videtor dioere, quod totos et Isr. per Ass. et Inda per fiab. qnandoque sabyertentor neo babebit reqniem in captiT., doneo Teniat ad regnum CbristL Sententia: praeparate vos ad bellum, indigebids viribus, si quid prosint praeoipue in finibus Inda, ubi est Betbaren, quae iaoet ad tergum site Beniamin. Epbrsim faoiat, quod possit, amplius non oorrigetur, nihil erit, nisi reduoetur
^) B fügt ein: In domino praeyaricati sunt q. d. neque satis erat, quod ipsi recedebant a me et angebaut cultum impium sed etiam cogebant filios suos et pueros idololatras fieri. Vides, quantum peccatum, ubi in lege domini et in timore eins filios non erudieris.
*) ^iet l^i B: Locus hie est tam obscurus, ut ignorem, quid propheta yoluerit intelligi. Tamen videtur quod hie propheta velit loqui de generali pemicie totius populi tam Israelis quam ludae. Kam ex situ terrae cognoscitur tribum Beniamin mediam esse inter ludam et Israelem habereque illustres civitates Gabaat et Rama, ut Sit sententia: 9tü{lenb üd^ an fh^t it bövffi ed tool, ban ü4 ^^^^ 3omtx unb not angen, toüvt ü4 miteinanbex fd^lad^n, ^u (S^dba, ^u ^ama unb toütt bamad^ ein nuto xi^ anfa^n. Per haec verba: clangite buccina, adhortatur eos ad praelium, hostem iam instare et in summa adesse iam pemiciem terrae et interitum et legem, opera, cere- monias abrogandas et fidem instituendam significat.
Digitized by
Hom c y. 25
interemptionem vel perditioDem et Christi r^ni iDstitutionem. Buocina vei tnbis ad proeliam canebatur populos.
9. Ephraim Haeo est oondusio, eg ift au%, tndget fd^teien, pfeiffen etc. t% taritt Balb aug fein, toitt ntd^t ntel^r toibbetloiiten, av%, au§.
I In tribubus Israel notificabo; pro: ostendi
Fidem^ Le. oertitadinem, td^ toU Betoeigen, boS meine tooxt toetben tool^r fein, ostendam prophetas meos vera dizisse, sentient experientia, qaod veraz sim in vetbis meis id^ toU ein nial^I toaxl^ l^aBen.
10. Facti sunt eta' lam de Inda. M Sicut aquam L e. oopiosissime.
Assumentes i. e. transferentes. Yide looom in Deuteronomio: nons. «011044. transferendos terminos viduammy ben 3c(tun toeitetn, vidni mittn etc. Dissidebant oapitali odio Inda et Israhel, assidue pognabant, voluit Inda Israhel perdi funditos. In causa fnenint termini, quos nunc ocoupaverunt u hi, nunc illi etc., ut nunc principes nostri Irigen uniB lanb unb leut etc.
Effnndam fie foKen aud^ l^inioeg. Est una diffinitiva sententia de Inda et Israhel etc.
11. Calumniam etc. Intelligendum videtur de populo in oaptivitate coDstitutO; quid illic passus sit Involvit iam utnunque populum. Certum
» est^ quod male traotati sunt ut peregrini. Calumniam vm% man leiben, est ezpoeitus Ephraim ad calumnias omnium.
Fr actus L e. coUisus i. e, cuius iudidum nemo iudicata etiam si habet iustam causam, ma% t^x jcu ftofgen toerben, ut nunc fit cum pauperibus etiam in iustis causis.
4 H ^ llod|: In die tribolatioiut, pertiiiet ad pneoedantift 6 H: potiaf Teritotem, nt mm nt fidat in deom. Ego effioiMn, nt Terb. meom per ezper. nt Temm, ne temper irrideent 9 H: niper Indam efAmdam irmm abnndantem 11 H: tranit terminos,
qood lex probibet Begee Inda qnandoqae oooapebant term. regit Lv. et contra. Ubi düa- taTerit Inda term. et eeonme Aierit qoati dilatato regno, tone anfbram eam 18 Haec in
capCiT. eorom &eta font leonnd. oomminationem legis. Male illio traotati tont et oalnmn. paan, nt peregrinis fit et praeterea oapttTia 22 H: oolL iad., ooios indidnm et cansa
non indicantor led fragentor
*) B: In tribnbns Israel ostendi fidem. Non signifioat fidem in denm sed certitadinem, nt sit sentenüa: id^ toitt inen betoifen, boi min toott toot fift. Ostendam ipab me Teracem esse et prophetas meos ipsis yeritatem annnndasse atqne intelligant per experientiam eomm veritatem. Et sie absoMt totnm illum popnlnm nno yerbo: desolatns erit.
*) B: Facti snnt principes Inda. Isti dno populi immortali odio inter se dissidebant propter agrorum terminos. Kam Inda querebatnr soos agros possideri ab Israele, Israel contra a Inda. Dicit ergo propheta: £n Inda, qni semper Israelem snbiogare Tolnisti, &ctns es Toti compos. Nam Israel ad Assyrios captivns ducitnr, gloriaberis et eris in secnritate, ego antem interveniam et eflfnndam snper te iram meam qnasi aquam.
Digitized by
26 Praelectiones in prophetas minores. 1524 fl^.
Quoniam coepit etc. Quia^ ooepit abire post praeoeptum: sie ludaei, sed ^o cum Hieronjmo iDterim maneo, qui l^t: sordes. Et est sententia: Ipse patitur calnniniain et non habet effectum oausae siiae et iudioii, quia sequuntur immunditias suas et sordee meras. durum *post prae- oeptum hominum' sed melius sordes tottt jcuni l^eiben, fient gentiles. s
12. Et ego etc. i. e. consumo eos quottidie ut tinea, qui fiunt oottidie gentiles etc.
13. Et vidit Ephraim' Poenas sentimus, oulpam raro. Ephraim videt languorem sed sordes non sentit^ nesdt unde possit oonsulere dolori. Pro vinculum dolorem melius. lo
Et abiit etc. Videt miseriam suam Ephraim etooniungit seAssyrio r^, ba8 tfl: gncbigcr Sungler, faciam, quod vis. Divinandum hie est Bex Assur vocatur rex lareb vel a civitate vel arce eta Missit legatos pro auxilio, ubi nos ultorem q. d. Et ipse etc. Ego oorrodam et consumam vos nee sentietis auxilium etc. i»
14. Quoniam ego q. d. mea est poena. Qui alias mitis salvator et miserioors, vobis sum leaena et catulus leonis, cum impetu sumam de vobis supplicium.
^g^f ®go oapiam sie in hebraeo repetitur: ^o.
15. Vadens revertar i. e. vobiscum fhi^ prophetas meos habuistis^ w legem et omnia etc. Becedam iam a vobis , non habebitis prophetas usque ad Christum neque in captivitate neque post et relinquam vos, tum ooepenmt regnare tradita.
2 H: Poit sordes, qnia ex eis fit mer» immtinditiA et gentilitas, degenerant in gentas 9 Z %oi miserias filbeT languorem, H: assidue consnmo et devoro istom pop., quia me et meas cerimonias abiecemni Languorem ridit et non ridit suas sordes. Sentimns poenam nostram sed non peccatum, non yidemns qnomodo nobis consulamus 11 H: Non dieit
de captiTitate, quia non abiit sed cogebatur, sed de eo, quod tempore propbetiae fiictum est, qnando Tocavit Isr. in auxilium regem Assyr. et donavit eum muneribus. Ad regem ultorem, potius: Ured, ut nomen sit regis 17 H nitr: Leaena. Ego adTorsabor,
nullum proderit auxilium
*) B: Quoniam coepit abire post sordes. Alii legunt: post praecepta. Hieronymus tarnen sordes legit, cum quo ego manebo. Significat ergo, quod populus Israeliticus patietur magnam iniuriam apud Assyrios et non habet effectum iudicii neque iustitiae, quia coepit abire post sordes i. e. ad abominationem et incredulitatem gentium desdyit, deum suum et eins praecepta et legem deliquit, habet ergo iam nihil praeter sordes.
*) B: Et abiit Ephraim ad Assur et misit ad regem Qareb. Dirinan- dum est hic^, nam nulia extat scriptura, quae testetur. Sententia est: misit populus Israel et Inda ad regem Gareb, qui in Assur habitabat, munera et dona, ut eum regem haberent sibi propitium, etiam ut concederet ipsis rursum ire in terram suam. Nullus tamen rex hoc fBLciei neque ille etiam, in cuius terra estis, nam tos estis mei captivi, ego vos in captivitatem roisi neque alius liberabit.
Digitized by
Hosea c VL 27
Doneo defioiatis Usquequo condenmemmi vel mdioemini i.e. doneo delicta vestra et reatus sentiatis atque ita uigente delicto vestro quaeratis &ciem meam. lam quae Bequuntary sunt de r^no Christi^ est iam transitus ^ de capüvitate in r^num CSiristi eta
s Caput sextnm.
Maue consurgent mane quaerebant me, 'manicabat' unica est dictio. Non nisi in tribulatione hie populus veniet ad me. Mane i. e. cito et cum festinantia, qui fru aufffld^ct, toll Qtxn ^mn.
2. Quia ipse coepit Sic: quia ipse diripit et sanat etc. 2)o gel^t 10 r^num Christi an, hoc lex non docet sed oognitio novae doctrinae. Lex
non docet converti ad percutientem deum sed fiigere iratum deum etc.
3. Vivificabit^ Loquitur de resurrectione Christi Sic sinitur, acci- piemus. Paulus de hoc loco gloriatur cum didt: Christus tertio die fuit resurrecturus. Magnificum nimis est, ideo non potest de regno camali ludai.coc is,4.
i& intelligL Non dicit: resurget post etc. sed vivificabit, hoc efBciet eins resorrectio etc.
In conspectu etc. vivere sed vivere vita venu Sciemus Notitia erit hie.
Sequemur persequemur, nachjagen, non est Studium legis et synagogae so sed novi populi, persequere eam in psalmo, instabimus, ut magis et magis 9f. 3«* i»- cognoscamus.
Quasi diluculum aurora melius, vel sicnt aurora, cuius egressus paratus est 2 Reg.: Sicut mane aurora rutilat etc. Sic in psalm.:9.6am.ss»4.
1 Hmtt: Ad Chr. respicit: prophetas baotenus habnisti, adfui, rerertar, abibo, dere- linquam tos ticnt propbetia luqae ad Christum. Deficiatis hehr, condemnemini i. e. doneo conscieiitia delicti nrserit ad ChriBtam. Pauci post oaptiv. Babyl. redienint, alii onmet relicti sant led et illi postea traditionihiiB humaniB traditi sunt et Herodi regi 7 H nur: i. e.
dtOy ticut qni mane sorgit 11 H nut: Hehr, diripit et sanat, quomodo Esa. 9 [y. 18]:
populof non est reTersns. Non potest ita responsio fieri lege, alia illaminatione opus est 12 H: Post doos. Manifeste de Christi resurrectione loquitur. Post duos dies non erit sed tertia die fiet non solum resurrectionem Chr. descrihit sed rirtutem resurrectionis eins: ViTificabit Non possunt haec intelligi de camali regno 18 H: Cognitio dei erit in
hoc regno et persequemur urgentes ad cognitionem dei 22 H: Quasi aurora lege,
daritata euangelica veniet ad nos Christus, praeparatus Tel potius directus et non impeditus
>) ^fett Ü^atätn l^t B am Slnfattg bed Caput VI: Transitus est ad regnum Christi, nam hoc verbo tam magnifica et splendida de nuUo alio quam Christi regno poflsent intelligi. Est sententia : Populus ille post suam captivitatem bene Texatus et tribnlatus Teniet ad me et ego requiem dabo.
*) B: Vivificabit nos post duos. Nos moriemur quidem et afHigemur mi- serüa, auscitabit tarnen nos post duos dies i. e. modico tempore. Vel rectius videtur locus, quo Paulus gloriatur Christum resurrecturum tertia die, ut haec sit sententia, quod Christus sua resurrectione velit nos omnes vivificare. Proinde intelligit non solum ipsam resurrectionem sed eins virtutem et efficaciam.
Digitized by
28 Praelectiones in prophetas minores. 1524 flg.
1^1 19, 7. exultavit ut gigas. Vult dioere: sie orietur cognitio eius per euangelium, siout aurora, quae non impeditur. Eius seil. Christi ^ressus est sicut aurora, bai t)on ftoten gelten, ortus eius firmatus et directus, bet getotg ift unb t)on ftoten ge^en.
Et veniet etc. 2)q8 ifl auäf aI)CU l^od^^ per traditioDem euangelii & hoc fit^ quo oognoscamus deum.
Temporaneus melius: matutinus. Hoc non potest intelligi nisi de praedicatione euangelii. Verbum euangelii pluvia serotina, quia verbum crucis, matutina, quia consolationis verbum est et recreationis. Hoc esset mysterium pluviae serotinae et matutinae. lo
4. Quid faciam tibi etc. Adhuc coniungit istas duas tribus q. d. ^o praedico tibi euangelium, tottftu nid^t frottt, si non praedico, manes eadem etc.
Misericordia i. e. beneficium, quod vobis promissum est et nunc ezhibitum. i»
Nubes matutina quam sol depellit^ ros seil, quem auffielet sol. q. d. vos sinitis frustra vobis praedicari gratiam, vestra est, sed non animadvertitis.
5. Dolavi gel^obelt, per prophetas, q. d. hoc quod efp. per prophetas, huc pertinet ut iudicarem vos occisos et dolandos, ut redigam vos in formam, ut doceam vos esse peccatores et fisusiam resipiscere sed nihil » effectum est
ludicia iura vel doctrinae, q. d. hoc fitoere voluit per prophetas, ut iudicia tua, quae debebas suscipere a prophetis, deberent ffnan%f>xzä)tn ut 3rf. 40, ».sol etc. sie in Esa.: quod iudicium tandem declararetur per totum orbem.
6. Misericordiam volo et non etc.^ Abrogat uno verbo omnes 3s 3rf. I, ii.oeremonias sicut et Esaias. Pro oblata et offerenda misericordia acdpi potest
7. Ipsi autem etc. fte taf^en t)0tu6et gel^n, faciunt ut pater eorum fecit, qui pactum susceptum transgressus est ita ipsi pactum meum trans-
7 H: Quasi imber serotinns et matntinas, quae sant plnviae optimae. Matntinam tempns est, qaod Hieronymus Yocat temporaneum. Verbum consolationis est Terbum enan- gelii. Uactenus de regno Cbristi 11 H nur: Tideo omne verbum meum contemni, quid
faciam? 14 H nur: i. e. benef. Yob. prom. 16 H: quae exoriente sole statim periit
Neglexistis misericordiam per Cbrist. adportatam 18 H: dolavi vel oocidi per propb. et
occidi eos L e. ludaeos, docui esse peccatores et damnatos 22 H: vel iura tua. Ad hoc
occidl, ut vivificarem, tua erant iura sed tu permisisti pertransire. erit autem notum toti mundo, ut videatur tuus error 26 H: miseric, qua deus nobis et noe proximo bene-
facimus. Atque hie simul accipe: per prophetas meos volui regnum miserioordiae et non sacrificiorum
') B: Quia misericordiam yolni. Misericordia priroum est oblata, quam accipimus, seil, a deo et qua nobis benefacit, deinde ea est, quam debeo proximo meo. Est ergo sententia: hoc egi per prophetas occidentes vos, ut erigerem seil, regnum misericordiarum , ut omnibus vobis beneflEUierera ex mea misericordia sine vestris victimis et operibus.
Digitized by
Hosea c VI. 29
gressi sunt i. e. qnia non credunt, praevaricaü sunt sciL cum idolis
adulterantes.
Scientiam melius: notitiam.
8. Gala ad etc.^ 2)a8 tfl ein fd^toel^ter te^t, corruptus quoque est et 5 nihil valet illa translatio: supplantata vel insidiata sanguinis et societas
vel foedus saoerdotum est quasi fauces latronum. pergentes de . . superest
Ghdaad non est civitas sed nomen regionis int^rae. Propheta hoc vocabulo
totam synagogam vocat, de r^no et sacerdotio loquitur. Vide Hierem. 21
vel 22. Potiorem partem populi, reges et sacerdotes prophetae appellant 10 Ghdaad, ubi sunt congr^ati illi, apud quos est testimonium seil, r^nandi
et docendi, bet cumulus testimonii, qui docere debet alios. sacerdotes in-
telligit etc.
Pro idolum iniquitatem. Tribuit prooeribus, quod fuderint sanguinem
aique ita opus tribuit, unde melius: insidiata sanguini, quomodo iam sequitur. IS 9. Et quasi etc. Vide, quae dicit Hieronjmus hie. Idem est in
Hieremia: quare Sichern etc. Inter Sichern et Hierusalem fuit, oredo, nemus et Srr. 2s, »ff.
sylva, in qua latitabant latrones. Christi euangelium hoc oonfirmat in Luoa
de Bemivivo etc. Tractus est sensus a similitudine latronum sicut solent etc.
Tales sunt mei sacerdotes, qui perversa studia agunt etc. Hunc textum » traximus ad tempus post resurrectionem Christi, ubi apostoli passi sunt
mnlta propter Christum a persecutoribus. Similitudo tantum est, Christian!
interfecti sunt volentes ire ad verum deum.'
8 H fBenfo, toai^taib bct imdletgcl^be »f<4 fe|tt. SetfelBe ifl etfebt tttt^: Bicat Adam in parmdiio, idololatriam committant etiam operibm legis 7 H iegimtt: Miror,
qood Qalaad Hieronymm fiuuat ciyiUtem, quo Yocab. prophetae totuiii regnum Bignificant ut in Hieremia [8, 22] : Numqnid retina non est in Gkdaad ? et saepe alias in Hieremia. Videntor prophetae boo nomine optimam partem popoli nominasse: principes, sacerdotes etc. Galaad L e. tomnlos testimonii. Civitatem adpellat Galaad, ubi oongregati sunt, qnonim interest popolnm regere, dvitatem inqnam regiam et saoerdotalem. ^itxna^ ifl too^ ou^ in Z )tt tefen tnmolas testim. 12 H fftl^ fort: Supplantata a sanguine yel: insidiata sauguini. Saognis renit super eam et sequitur: et quasi £iuces 18 H nttx fo Hei unb biet tun bem iMTC^rgdienbeil Vbfot 15 H: yide simile in EQeremia. Sacerdotes Bethel armis curabant
inyadi pergentes de Sichern oblaturos in Hierusalem. Hoc est brachium saeculare contra Terbnm äeL Iste locus meo iudicio intelligitur de ludaeis, qui persecuti sunt Christianos, ut hie similitud. tantum legas: ita occisos pios, quemadm. olim inter Sichem et Hierusalem. Latrocinia ülic admisss testatur et historia Samaritani ocdsi [Lucae 10]
>) B: Galaad ciyitas operantium. Galaad integra est regio et non est urbe et per contemptum principes, reges et eorom familiam atque adeo totam syna- gogam hie gtoffen l^imfeit Galaad appellat sub nomine arbis, qnod non digni sint nomine regionis.
*) B: Insidiata sanguinL Tribuit propheta hnic dvitati, qaod sanguinem foderit i. e. supplantator a sanguine et rea fit sanguinis fnsi.
') B: Partioeps sacerdotnm. Sacerdotes in Bethel tam obstabant deo, nt etiam pergebant latrocinari in ria, quae ducit a Sichem ad Hierusalem, nt sdL impe-
Digitized by
30 Praelectiones in prophetas minore«. 1524 flg.
Pro latronum militum, proprio aocinctus est ad bellum, hebraea vox 9. Mit. 6, 23. est etc. LatruDculi Syriae alibi [lY. Reg. 6,23] i. e. milites peditares, fu§« Inec^t, ^U^bold. Fauces dioit, qui velint devorare et qui fortiter raperent ' Cbristianos etc.
11. Sed et lud a^ iste locus est obscurissimus, si sequamur interpretatio- s nem HieroDjmi. lutelligitur de reductione novae et spiritualis captivitatis etc. Sed et luda i. e. tu habebis gloriam euangelii et multos couvertes ad te etc.
Sequltnr capnt septimum«
S)q8 tfl aud^ ein finflet co^itel. Seutentia breviter est: videtur hoc agere quod, cum hactenus conipuerit et fortassis convertisset ad poeniten- lo tiam et regem et populum, sed occurrunt pseudoprophetae, qui irritant popu- lum contra bonum prophetam et &ciunt verbum irritum ut nunc quoque fit Post hoc venit uff badtnetgl, fit pistor vel pinsor q. d. vestris doctrinis efficietis, ut populus irritet deum ad iram et fiat Ephraim, de quo manducet Assyrius etc.^ is
5 H: etid^toott pone. Hebr.: ponetor massli tibi, non de rednotione oapttTitatis A«yr. intelligi potest neo de Babylonicae aut RomAnae led ■piritoB ant spiritiuli. Inda, ta babebis tono mesaem L e. mnltiplioaberia, congregabia etiam gentea tibi. 8i qola de alüa oaptiyitatibaa intelligere vult, Ucmt, aed multa diaaentient 10 ^iet beginnt H: Cum bact corr. et forte ad reeipiacentiam oraerit reg. et pop., obstant paendoapoatoli aTertentea roranm reg. et pop. Voa, inqoit, paendoap. sedncitia mibi pop. Teatria doctrinia et cnltiboa. Proinde facitis qoaai qui pinait [ood: pingit] paaem, nnde poatea omnea oeteri manduoent relnt oanea, qui aont Aaayrii
dirent eos, qui pergebant offerre in domo domini. Locna iate recte intelügitor de Cbristiania, qnoa probibnenmt aacerdotes ludaeomm a Christianismo atque adeo anppli- ciia ab eo deterrebant Et est aimilitndo: quemadmodum in Sichern latrocinantar, ita hie prohibent acceaanm. ^ann erfl folgt: Fauces yirorum vel latronum. Hebraeua legit: fauces militum yel peditum et sunt illi, qui resistunt euangelio, fortiter capiunt et perdunt Cbristianos.
^) B: Sed et Inda pone. Loquitur de reductione populi non e S jriaca neque Babylonica neque Romana captivitate, sed de spirituali, qua capti idolis et ceremonüs serriebant, ut sit sententia: Licet multi latrones prohibeant et undique yia obsesaa sit, nihilominus coUiges exteros populos et una liberabimini , quantum?is repugnent latrones in Sichern.
*) B beginnt Caput VII fo: In hoc capiie videtur propheta corripere pseudo- prophetaa, qui populum iam conversum ad deum per Ozeam rursum ad idola pertra- hunt, qui principibus et populo persuadebant longe abesse regem Aasyriorum, ipsoa habere propitium deum et yemm eins cultum atque ita omne yerbum huius prophetae irritum faciunt In eos ergo propheta similitudine inyehitur de fomace et pistore, qni pinait panem. Q. d. yos peeadoprophetae ayertitis populum et indudtis ad falsam spem, similes eritis fieurinae, quam fermentat pistor ac praeparat fomaoem, accendit enm et pinait panem, ubi iam paratua yenit rex Assyriorum et comedit eum, ita et yos eeca eritia regi Assyriorum.
Digitized by
Hosoa c VII. 31
Sanare vellem seil, per prophetas meos ab idololatria, l^ottS fc^ir
jcu red^t Btad^t baS t^oldle sed principes Samariae rid^ten ein neueS unglud
an, novom mendacium, instraunt populum, quomodo debeat se habere erga
dominum et quomodo paoem quaerant ab Assyrio. nemo docet populuni, ut
5 fidat mihi etc.
Et für etc.^ Ad impios doctores videtur mihi hoc referre propheta: in angelum lucis transferunt se etc. gelten hiljbt l^^ncin unb inotbet l^crau^. Etiam furti et latrocinii eos accusat Sic de nostris sacerdotibus dicere po88um: fures ingrediuntur, latrones exeunt, contra Turcam dandum etc. 10 Et non loquitur de adversarüs, qui utcunque ingrediuntur etc. Impiae do- ctrinae et in consdentia et in substantia perdunt Et ne cogitant quidem me habere ante oculos omnia eorum mala, secure agunt et mendacia sua pro- ferunt etc. getab dp dominus tobt toat et non videret semel etc.
2. Ne dicant eta ^Forte' delendum est. i. e. non recogitant ali- 15 quando, quod ego recorder omnium malitiarum eorum.
Nunc circumdederunt etc. l^butd^ unb toibber ffnhnxi^, umB unb
tnn6 i. e. ubique inter eos sunt talia studia et habeo eos ante occulus meos.
Pulchris istis mendaciis oblinunt os regibus et populo, ut patet cum indul-
gentiis eta habent omnia egregia nomina, titulos, speciem pro Turcis se-
90 dandisy pro liberandis fratribus. Hoc est mendacium.
3. In malitia sua etc. i. e. ne rex doleret de peccatis suis et oonver- teret se ad poenitentiam, mali prophetae avertunt etc. solantur eos, fadunt induratoSy ne agnoscant peccatum suum r^es. sunt ludibrio et principes. hi laetificant principes et hos libenter audiunt etc. et ideo fit, ut appareat
2» verbum virtute dei tueri et virtute sua subsistere, ne ipsi gloriarentur vir- tute sua servare.
1 teil, ad poenitentiam fügt Z fiBev bet 3^I< l^ht^u. H l^at: Fere audissent me led noYa erigont mendacia, quomodo debeant placare dominum, postulare pacem ab Assyrio, Tooare auxOium ab Aegyptiis. Hie instant principes et doctores, ut Terbum dei oontemnatur 11 EF: Id est: ne .. H: Fures sunt deceptores rapientes animas prineipum et populi, Utrones qnia adferunt speciem pietatis, Testra externa bona. Eleganter dixit: ingred. fures, ^gred. latr. 14 Z ]§at forte dei. est ülbet bct 3<i^* H: Hebr.: et nee dieunt etc. Non attendunt, quod ego oumem eorum malitiam yideo. Adeo impudentes sunt, ut mendacia mendaciis ad- dant, quemadm. nostri bodie 17 H: undique et undique, intus et extra adsunt eis men-
dacia eorum 24 H l(at ben Wbfat f^^* ^^ laetitia, speeie bona laetificant et sedueunt,
ne rex doleret de peccatis suis sed iustitüs operum se consolaretur et placaret regem Assy- riorem rel AegyptiL Non suseipiunt principes etiam bodie yerbum sed seductores audiunt et yerbum manet apud infirmos, ut appareat yirtus yerbi dei
^) B: Et fnr ingressns est Exponunt quidam de adyertariis, qui clam et in occolto rapinnt. yidetnr tarnen referendum ad falsos doctores, qui operantnr menda- cium, dum per infinita mendacia furantur et rapiunt et se tran^gurant [beil^Ib in Z tndl. transferunt] in angelum lucis, ingprediuntur splendida facie et primum obscurant corda, deinde interficiunt. 0onb bieb l^tnitt unb toibet [morbexl] ^nuft. Furantur in domo, extra latrocinantur i. e. curant auferri vestra bona.
Digitized by
32 Praelectiones in prophetas minores. 1524 flg.
4. Omnes etc. ein fd^toetct tejt.^
A coquente melius: a pistore. Videamus, an possimns treffen, i. e. omnesy principes et populus sunt adversi^ adulterant seil, spiritualiter.
Quasi Similitndo est
Clibanus fornax sncoensa a pistore est similitndo adulterii eomm etc. & Impii doctores snooendunt hanc fornaoem i. e. parant et inflammant cor populi huius^ nt adhaereat stulto mendado^ qnod proposuemnt isti contra Ozeam prophetam.
Quievit Sic: cessavit exdtare^ snbactam pastam, donec fermentaretnr.
5. Die regis nostri, quo coeperunt principes furere a vino to Nota modum et formam praeparandi ad pisturam etc. Tota similitudo est pistoris. Loquitur de pane cibario, non r^o etc., de communi pane loquitur fxe^Btot, non voluptario etc. Impii doctores pistor.
Cor est dibanusy inflammatur, ut adulteretur vobiscum, Inetl^n est sie vivere, ut cor est inflammatum falsa doctrina. ftel^ ben teigl unb Qufflauffen i» est exspectare r^em Assyrinm, donec mendacio et persuasionibus Mds populus totus captus sit i. e. populus credit vobis et vivit ita, donec Mxim fermentetiur. 'Paululum' non est in hebraioo. lila inflammatio facit vos in- flatos et animosos etc.
Dies regis etc. q. d. hanc pisturam &citis in die solenni regis L e. so in die regis nostri fecistis haec omnia, quando principes coeperunt furere a vino, principes sciL inflammati per vos.
Ut extendat (sdL rex) manum suam cum illusoribus istis i. e. pseudoprophetis, qui seducunt populum.
8 H cBenfo: omn. prino. et tot pop. adnlt. spir. 4 H: a ooqnente L e. pistore.
simil. est 6 Fornax — doctores inoend. cor pop. nt «dh. mend. contra Oseam in H
9 H: oessayit a pasta sub., donec form, totnm 11 H: Qnia per noctem solet stare sine
labore yestro, nt totum fermentaretnr, mane incenditnr fornax: secnri sunt per mendacia prophetarum, desierunt snrgere, crednnt mendaciis, dum differt dominus ut pervadat fermentnm Pbarisaicum 22 H: Die i.e. in solemnitate instituta per regem. Vesperi incipitis festnm
yelut subactam pastam, mane incenditis sacrificia yel iram dei per impia illa festa et placa- tiones 28 seil, rex in Z üUt bet Seile ^ eBeitfo bie fotgetibe ^amitl^fe. H: Extendit
scO. rex. Quia applicuerunt rex et populus. Insidiaretur coquens yel pistor. Assy- rius edet, quod pinsunt
^) B: Omnes adulterantes quasi. Clibanus fornax est succensus a pistori- bus et parata pasta [B: pascha] ad pinsendnm. Est similitudo adulterii eorum. Nam impii doctores succendunt hunc clibanum i. e. inflammant cor populi, ut adhaereant mendacio contra prophetam.
') B 1^ cess. exe )ut übetfd^tift unb ba3u: Sententia est: 9Ben bet offen )U bereit i|l, batnad^ fn^t man ben teig unb fütt in, baTnad^ |lat et fUU bi^ an ntotoen, ben nmci^t ntoit btot botu^. Translatio facit obscurum textum. Vult ergo dicere propheta: populus paratur per impios doctores ad escam omnium gentium, sunt securi omnium remm, quia differtur adventus regis. Deinde succenditur clibanus i. e. quando iam arbitramur nos securos esse, advenit rex et aufert nos et omnia nostra bona.
Digitized by
Hoeea c VE. 33
6. Tota nocte dormivit eta i. e. mei (seil. üIbi) prophetae sunt nunc secore ut pistor bet eiitgetnad^t l^at.
Mane i. e. sequenti tempore omnibus persuasis etc. Sententia clara est etc. Bex Assyrius fal ben lud^n unb baS Btott ftefgen. h 7. Omnes calefacti eta Ozea bet lugltet bo dixit nos peritnros,
nihil est
ludioes qui iudicant recte, muffen l^l^alten.
Omnes reges q. d. iftS ntc^t ein Rammet quod omnes reges cadant, foQen aSe bol^^n. Bene damant sab nomine meo sed non ad me etc. 10 8. Ephraim Applicatio similitudinis: Ephraim est mixtus inter populos,
Sebetman ftift tl^n et dispergitor undique. Pro subcinericins cibarius melins i. e. Ephraim est esca factus omnium populorum^ praesertim r^s AssyriL*
Qni non reversatur i.e. non mutatur etc. semper oomeditur. M 9. Comederunt eta i.e. quicquid potoit viribus suis eta in vino,
terra, frnmento, ftefgen anbete leut.
Nescit Ignorat legendum i.e. ipse est prope interitnm snum e^ tftS au%, ^at fein Befte jceit gelebtt.
10. Et humiliabitur eta Sic supra: et respondebit superbia in so facie eins. Utrumque potest stare. respondebit mihi magis plaoet etnS umBS anbete fagen, altematim dicere, sie est hebraea voz. Una poet alteram humiliationem sequetur eta
Nee reversi eta Prophetae pro primo praecepto et pro fide ^erunt omnia eta Summum peccatum incredulitatem, ut nunc, prophetae notant eta » In omnibus his Quanquam laoeraretur et responderet eins malitia
in fiiciem, tamen non reversus est ad dominum eta Nota de Achas impio rege, qui quo magis caedebatur, eo magis multiplicavit altaria eta Sic nostri eta Peccatum peccato auximus, quando voluimus piagas depellere et deprecari.
7 H: Tel eoe, qni reote iudicant yel principum seductomm bomi 10 H: exponit
similitadinem : popoluB irraet in eum et ipee dispergitor ut farina hinc inde et edit eum Assjrius pro pane vulgari 14 H: Hebr.: mutatur i. e. illio editur ab adversariis et non
oeasatur. S)al^ittet l^t H aEein: C ani i. e. curae et dolores et proximus interitus 17 H: Et ignoraTit, non agnovit culpam 20 H: Supra eandem Tocem tranatulit: respondebit et
cum utrumque reddi possit, 'respondebit' mihi magis plaoet 29 5Diefe )lDci «Pbf^nüte l^t
H fo: Yides omnia fecisse propbetas pro illo praecepto, ut disoederent ab incredulitate. Esaia 9: non est reyersus ad percutientem. quia putabant se bene agere quemadm. impius Achas plagatus multiplicayit cultum, ut placaret deum, quemadm. et nos ubi sentimus iram dei, multiplicamus cantus, stationes, festa etc.
') B: Ephraim in popnlis i. e. Ephraim est mixtus inter populos. Populus irroit in eos et ipse dispergetur nndiqne, 9(e^( iebmnan toon inen. Naro est esca factus omnium populorum neque etiam mutabitur i. e. non cessat, nt sit sententia: Qnamdin non cessabunt idola, tamdiu non cessabo tos vorare.
Stttl^ett aSSetfe. XIIL 3
Digitized by
36 Praelectionea in prophetas minores. 1524 flg.
phetae et statuant soam etc. Ego paratus 8om eos erudire^ redimere, tuen,
sed ipsi parati sunt se ipsos dooere etc. t)ettoetffen mtc^.
16. Reversi sunt revertuntur absque iugo vel liberi i.e. avertonl
sese libere, ut uon sint sub me, ut non ferant verbum meum. Inde filii Belia.
unbenbige {inbet i. e. non volunt subüci meo oonsilio fide et mihi subiici. Arcus dolosus^ phrasis scripturae. frequentius in prophetis^ quocl
dominus in populum sunm appellat arcum^ praedicatorem sagittam ut in 9f. 7, IS. psalmo. Nos sumus arcus domini, quando inoedimus in verbo suo tanqnani
in armisy quando per nos pugnat contra infideles et impios, tunc vocamur
arcus ipsius, pugnat per verbum suum. Unde nos et arcus et sagitta sumus.
Fiunt arcus falsus contra me: per quos debebam impietatem expugnare, ipsi
studia vertunt contra pietatem, ein Betttgltc^et bogen, quia species est, quocl
pugnent pro pietate, sed ista specie pugnant contra pietatem etc. i. e. instni-
mentum fallax^ quo deberem uti contra impietatem, ipsi bona specie vertunit
contra pietatem.
Cadent etc.^ Seil, ergo, cum firustra sinant me damare et pugnent
contra pietatem, cadent non solum populus sed et electi, r^es etc.
A furore Ab ira linguae suae. Vel ad deum refer i. e. ab isto malo,
quod infert eis lingua sua etc. i. e. lingua eorum impia est ira dei etc. vel
quod ira principum sit adversus populum suum etc. W. 7«.4. Ista subsannatio* e§ toitt ein fpot btaug toetben, ut in psalmo.
Qui non posuerunt in deum spem suam, hi sunt Sengtet, qui confidebant
2 H l^i l^etfüt: Malitiam yel malom, quod prophetis et yerbo fit, dominuB nbi fieri dioit Dmmnant yerbom memn, haeresim yocant, ego paratus sum eos tdiayare et ipsi nihil alind cogitant, qoam ut me cum yerbo meo exdudant, qaod et hodie yidemns 4 H: reyertnntnr liberi L e. ayert ae, ut non sint sub meo yerbo 6 H: freqnens in
scriptura ut in Esaia, Zaoharia, psalmis. Nos sumus arc. dom. quia inced. in pnro yerbo, quod per nos pugnat contra infideles. sie et comu et sagitta domini sumus. Arcus fiüsos sunt, qui yertunt sagittsa in me, dicit dominus. Studia yert c. piet quae debebant yertere contra impiet Spedes hie bona est, quasi arcus sint i. e. fortes pro pietate propugnitores sed sunt arcus dolosi, fortes contra dominum 16 H: Cadent prindpes, non solum populus 18 H: A furore yel ira. Ego iram dicerem, iram dei, quod ira dei est, quod abutantnr lingua contra pietatem i. e. ab isto malo, quod proyocant sibi lingua sua 21 H: Ita
subsannabuntur quaerentes auxilium Aegypti, quod quaesierunt auxilium ab Aegyptiis. Summa omnium praedictorum, ut retrahat populum ad yeram fidem
*) B: Facti sunt, quasi arcus dolosus. Tropus in scripturis frequens, ut popnlns appelletor arcus. Sumus ergo arcus domini, quando incedimus pura fide et habemus yerbum domini. Quando ergo per nos pugnat contra impios yel infideles, tunc sumus ei arcus et sagitta. Sententia ergo huius loci est: prorsus abalienayit se a me populus, ut non possim eis uti contra impios, sed ipsi iam impii ex piis facti, ndeo ut opus esset aliis, quibus pro arcu uterer.
") B: Cadent in gladio principes. Quia frnstra facinnt me clamare per prophetas meos, cadet non solum populus sed electissimi quiqne et principes et seniores.
•) B: Ista subsannatio eorum. Hieronymus interpretatur de peccato in Aegypto. Sed ego intellego sie: cadent in gladios Assyriorum, nihil iuyabit, quod se
Digitized by
Hosea c. VII. 35
a dco est: alio ciiltii colere deiini quam vero. Quamdiu maiiet peccatiim istud idololatriae, perdam eos. Ego sum redemptio Israhel^ qui redimo et redemi saepe isturo populom, ex me praeoedere deberet et illomy me deeipiunt et fallunt etc. Sic et Spiritus sauctus multa cogitur fecisse in concilüs etc.
5 14. Et non olamavernnt^ tc^ folbe bet ®ot fein, qui reduceret et
quem invocare deberent etc. sed alio confugiunt etc. Ululatis bene ad me, sed non damatis seil, in corde etc. Fides non est: per opera et studia vestra damatis, id quod ululatus merus est et tnmultus geilet, getumtltel, quando sanctum verbum dei cantatnr sine corde. Hoc videt Spiritus propheticus
10 solus etc.
Super triticum etc.^ Nota hunc esse locum etiam celebrem de sacramento altaris, sed vide iustitiam eorum etc.
R um in ab an t congregandi verbum esse volo. Ad triticum etc. i.e. eorum Studium est^ ut solum temporalia quaerant, impius eorum damor et
IS im^redulus non quaerit gloriam meam sed eorum ventrem, ut abundent in terra. Psalm. 4. a frnmento et vino mulüplicantur, grandescunt etc., toenn 9f. 4, s. fte jcu frefgen unb fouffen l^oben.
Sed ego laetor in corde etc. Ventrem deum colunt et desenmt mcy pro recesserunt declinant me, melius: fiigiunt me.
30 15. Etegoerudivi' Amplificationes eiusdem incredulitatis: ^o facio
et deberem fiicere sed ipsi se erudiunt novis doctrinis et l^bus^ quaenmt Pharaonem et alios reges, humana auxilia.
In me cogitaverunt Quod contra prophetam oogitant, hoc cogitant etiam contra deum. Nihil aliud agunt quam quod damnent doctrinam pro-
8 H 1^ nut ben Ca|: Ego redemi, ego siim redemptor eorum et ipei qmemiit elioe redemptoret, qoi emnt eorom devoratoret 7 H: UliÜAbent, recte nlalatuf Tocetor non
eUmor ücnt: anfer a me tamnltam oarminam Testromm, tiout hodie rant alnlatoi et per- mnrmarationee monaobomm. Gerte in cubiliboa lanctis yerbia quasi ad denm abnsi sunt: domine deot patnim noetromm 18 H: Soper Tinnm Tel ad tritieiim et vinnm congre-
gantor q. d. ille alalatos non qnaer. glor. meam aed sna, ut abundent 80 H: ego erudio et oonibrto, ego tum emditor et oonfortator eorum et me non agnoacunt
') B: Et non clamavernnt ad me. Cum non damatis ex corde, est apud me yema ululatus, quantumyis sanctum et pium sit, quod clamatis. 8i non est ex corde, est mei irrisio et blasphemia.
*) B: Super triticum et yinum. Locus tortus est a sophistis ad sacramen- tum altaris, qui quicquid yinum et (B: te) panem sonat, statim huc referunt. Sen- tentia est: omnia sua studia buc referunt, ut temporalia quaerant Ipsomm clamor non quaerit gloriam meam sed yentrem suum, quemadmodum clare deecribit Dayid psalmo 4.
•) B: Ego erudiyi eos et confortayi. Hactenus ex me didicere, ex me con- iilia petierunt, dedi omnia, quibus opus erat. lam yero erudiunt se novis doctrinis et noyis legibus, confortant se per brachium et camem suam et quaerunt auxilia ex Aegypto.
r
Digitized by
36 Praelectionea in prophetas minores. 1524 flg.
phetae et statuant suam etc. Ego paratus sum eos erudire^ Tedimere, tueri^ sed ipsi parad sunt se ipsos dooere etc. t^ettoetffen mtc^.
16. Reversi sunt revertuntur absque iugo vel liberi i.e. avertunt sese libere, ut non sint sub me^ ut non ferant verbum meum. Inde filii Belial unbenbtge {inbet i. e. non volunt subiici meo oonsilio fide et mihi subiici. s
Arcus dolosus^ phrasis scripturae. frequentius in prophetis^ quod dominus in populum suum appellat arcum, praedicatorem sagittam ut in 9f. 1, IS. psalmo. Nos sumus arcus domini, quando inoedimus in verbo suo tanquara in armisy quando per nos pugnat contra infideles et impios^ tunc vocamur arcus ipsiusy pugnat per verbum suum. Unde nos et arcus et sagitta sumus. lo Fiunt arcus falsus contra me: per quos debebam impietatem expugnare, ipsi studia vertunt contra pietatem, ein Betttgltd^ bogen, quia species est, quod pugnent pro pietate, sed ista specie pugnant contra pietatem etc. L e. instru- mentum fallax, quo deberem uti contra impietatem, ipsi bona specie vertunt contra pietatem. i&
Cadent etc.^ Seil, ergo, cum firustra sinant me clamare et pugnent contra pietatem, cadent non solum populus sed et electi, r^es etc.
A furore Ab ira linguae suae. Vel ad deum refer i. e. ab isto malo,
quod infert eis lingua sua etc. i. e. lingua eorum impia est ira dei etc. vel
quod ira principum sit adversus populum suum etc. »
9f. 79,4. Ista subsannatio' eg tottt ein fpot btaug toetben, ut in psalmo.
Qni non posuerunt in deum spem suam, hi sunt fungier, qui confidebant
2 H l^t l^etfüt: Mali ti am yei malom, quod propbetis et yerbo fit, dominus sibi fieri dicit Damnant Terbom memn, baeresim yocant, ego paratus sum eos adiuTare et ip« nibil aliud cogitant, quam ut me cum yerbo meo exdudant, quod et bodie yidemns 4 H: reyertontnr liberi L e. ayert se, ut non sint sub meo yerbo 6 H: firequens in
scriptura ut in Esaia, Zaobaria, psalmis. Nos sumus arc. dom. quia inced. in puro yerbo, quod per nos pugnat contra infideles. sie et comu et sagitta domini sumus. Arcus falsus sunt, qui yertunt sagittss in me, dicit dominus. Studia yert c. piet quae debebant yertere contra impiet Species bic bona est, quasi arcus sint i. e. fortes pro pietate propugnatorea sed sunt arcus dolosi, fortes contra dominum 16 H: Cadent principes, non solum populoa 18 H: A furore yel ira. Ego iram dicerem, iram dei, quod ira dei est, quod abutantor lingua contra pietatem i. e. ab isto malo, quod proyocant sibi lingua sua 21 H: Ita
subsannabuntur quaerentes auxilium Aegypti, quod quaesierunt auxilium ab Aegyptüs. Summa omnium praedictorum, ut retrabat populum ad yeram fidem
^) B: Facti sunt, quasi arcus dolosus. Tropus in scripturis frequens, at populus appelletur arcus. Sumus ergo arcus domini, quando incedimus pnra fide et babemus yerbum domini. Quando ergo per nos pugnat contra impios vel infideles, tunc sumus ei arcus et sagitta. Sententia ergo huius loci est: prorsus abalienavit ae a me populus, ut non possim eis uti contra impios, sed ipsi iam impii ex piis ÜEUsti, adeo ut opus esset aliis, quibus pro arcn uterer.
') B: Cadent in gladio principes. Quia frustra faciunt me clamare per prophetas meos, cadet non solum populus sed electissimi quique et principes et seniores.
*) B: Ista snbsannatio eorum. Hieronymus interpretatur de peccato in Aegypto. Sed ego intellego sie: cadent in gladios Assyriorum, nihil iuvabit, quod ae
Digitized by
Hosea c. YIIL 37
io Aegyptura etc. Ubique tottt man tl^t fpottett. Hieronymi sententia hie non arridet eta Hoc ^t, ut erigeret populom ad fidera et retraheret a specioeo cultu etc. 3)et ^eiloge fd^ein hypocritas &cit
Caput octayuin sequitur.
» Hie iierum exhortatar^ Spiritus prophetam, nt instet et peigat^ quia
populus fuerit in impietate et specie nimia cultus.
In guttnre' In Esaia [c. 58] phrasis ista: exalta vooem toam quasi scf. m,i. tubani etc. louff jCU, eS botnet, dama, dama et quo plus impediaris, eo magis dama etc. lo Quasi aquila' Hoc nesdo, quid sit, frigidum et tortum est atque
violentum, quod didt Hieronymus. Sic ego, si posset cohaerere, quod tuba eis et dames super populum: sicut aquila super domum domini etc. ^äf kotig ntd^t tooS eS t^, tooSenS lofgen gel^n.
Praevaricati sunt, sdL idola colentes. Invocant' l^t ^ 3. Israhel Le.: nos populus tuus etc. AU^orat dominus verba
eorum etc.
5 H: Iteram nrget spür, proph., ut instet cUmando. Esa. 68: cUma, ne^ezalta. Ardent parietes, tu oUina, utcunqae danmarint te. Non placet, qnod Hieronymus dicit Sic intelligo: Tu clama super populum sicut aquila clamat super domum domini. domum domini inteUigerem populum (in scriptura fere pro templo illo). Videtnr nonnnllis, ut propheta iubeatur damare haec TerlM: quasi aquila super domum domini, ut sit oratio ediptica: aquila raptor yeniet super lems., tantus est ftiror dominL Vellem aquilam acoipi in bonum, ut illio: quemadm. aquila proYOcat ad Tolandum pullos [Deuteron. 82,11] 18 Z im Jtüi^' Ittt^ (f. C 88 3* d) 1^: Per apocopen solent yerlM oomminationis proferrL ediptica sunt omnia. q. d. fe^ Ctt4 ftt^# tanta imminet perseoutio, ut non parcetur etiam isti sancto looo etc. erit res, qui tanto ardebit furore, ut non parcet domui dirinae in lerusalem, tanto furore per- citos est deus. l^al^tet: pro eo Tel: propterea. Nolunt bonum, habeant ergo malum q. d. Epbraim toil unslttd l^Ben, nos dicimus tinget nad§ unfiuä 15 H: Cognoyimus te, o deus Isr. ita ego intelligo, ut sint byprocritarum Terba
consUio bumano adyersus deum voluerint defendere. Biä^, ha% ftitb bte Sfuitdrten, bie ft^ ttff fUg)rt>tiun laffenb: VL\o tottt man iteii [itet?] f|>ottfn. Quod yolnerint aoxilia ex Aegjpto adferre contra Assyrios.
>) B: Caput VUI. Iterum exhortator spiritus prophetam, nt instet, non cesset clamare a revocando populo, ne externa anzilia quaerant
*) B: In guttnre tue sit tuba Bäfii nur 0etto|l, quia indigent magmi incre- patione. Insta magna yoce, ut reyocentnr neque porro audiant psendopropbetas.
*) B: Quasi aquila super domum domini. Fateor hie meam ignorantiam. Kam mihi non satisfacio in hoc textn. Oportet ut hie fingatur ecclipsis [!] i. e. de- fectus tarn yerbomm quam orationum: Eleya yocem tuam, quae quasi aquila etc. Verba sunt comminantis: Btd^i fld^ für, ed i|l ettooS bot^nben, quod etiam domus domini non erit secuia in Hieruealem. Et yeniet adyersarius sicut aquila i. e. yelox et rapax rez, qui nulli parcet neque in domo domini, tanto minus yobis, qui secnri esse yultis in Bethaye[n] et in reliquis locis yestrae idololatriae.
Digitized by
38 Praelectiones in prophetas minores. 1524 flg.
Proiecit Israhel Quid est^ quod ita invocant verbis tantum? etc. Sed quid faciunt? bonum proiiciunt^ repellunt ea quae doceo^ t)orfto§end, tantum abest^ ut andiant^ mendacia 8unt> ergo fortiter clama contra specieni istam etc.
4. Principes facti sunt melius: feint furfteit toutbcn unb iäi toeife nid^tS brutnB, ein lonig ettoutget ^mtnet ben anbetn. Yide 4.R^um [c 10s(j.]: inter quinque r^es nullus sicca morte periit Ad novissimos r^es pertinet, qui sibi invicem necem intulerunt Ego deus^ sum rex istius populi et ip^i constituunt se reges et principes, fal id^ nid^t Qud^ ettoaS brutnB tnifgen.
Aurum suum etc. L e. quaerunt, baS fte tooUen untetgel^en.
Proiectus est vitulus tuus. Credo, appellat virtnlum Bethaven. Nota, quae supra dicta sunt de Ie8re[el] civitate Israhel. Samaria erat regni Caput, ubi uterque Status erat non erexerunt, credo, uovum vitulum.
5. Proiectus ^ Ph)phetat perdendum r^num: ille cultus et tota Samaria et r^es et populus fal aÜed an galgen gelten. Tapinosis est in verbo vitulu», non dignatur cum nomine dei q. d. eS tnitt bem @ot gelten toie eud^. 2)et @ot fal tt entgelten.
Emundari i. e. innocentes fieri, inculpabiles i. e. quando erit, ut sint
19» u-Hine culpa et crimine (Psalm. 19: et emundabor a delicto maximo) ut habeant
bonam famam et inculpatam etc. Cogor irasci et eos perdere, quia Iniquität;
non vult habere finem. Ipse seil, eorum deus, quem ipsi invenerunt sibi,
1 H: proiecit et tarnen dioit se nosse deum, ideo peribit Ipsi magnifioi sunt et vi- dentur sibi aliquid. Yide II [lY] Regum de quinque fere ultimis regibus Israhel : alius rex alium oocidit, ipsi se intundunt [intrudunt?] in regnum sine me. Non ergo haec de primo leroboam intelliguntur, ut putat Hieronymus. Nam is erat institutus a deo ut et lehu. Falsi prophetae ungunt eos me non praecipiente 9 3it Z folfien nunmel^r leintet: 'totf|en'. bic
Sla^ttStte Caedam eos ju cap. 7 v. 11 mit bem Hktmetl: obmissum est in praecedenti capite, unb am ^luffe: lam sequitur cap. 8. unb bie Sta^trSoe Quasi aquila. Per apooopeu .... f. G. 87 S* 18* fctnet pro eo, bann: Ipsi regnaveruut melius: facti sunt reges sine me, principes facti sunt etc. Verbo suo deus yoluit regi bunc populum, ideo prophetae dati sunt sed hie voluit novum modum antid^ten et se ungunt et constituunt seipsos reges etc. hinauf Aurum u. f. ko. 10 H: Aurum non solum sed in aliis quoque varüs cultibus, quae potius danda essent pauperibus 11 H: Vitulum , in Bethel. In Samaria tunc erat principatus
et sedes regni, lehu autem habitarat in lesrael. Tapinosis in yerbo vitulus: omnia, vestnun deum, regem, regpum proiiciam 18 H: proprie est 'inculpabilis*. Frustra damo per pro- phetas. Ipse seil, deus Titulus est ex Israel, Israel eum fecit, non ego. Populus solet esse ex deo, non contra. Ubique accusant prophetae opera manuum horoiuum, quod nostm Tiribus facimus. Deus non facit hoc, sed ex vobis est Idol uro et idololatria est, quod fa- oimus coram deo libero arbitrio. Contra loannes dicit ex deo natos
>) B: Proiectus est vitulus tuus Samaria. Vitulum Samariae api^cllai yitulum Bethaye[n], sicut ex superioribuH de lezrael i>otc8 intelligere. Saniariam nominavit, quod illa erat regni caput, ibi erat principatus. Ncscio ego, an vclit pro- pbeta crcctum noyum yituli cultum. Hoc magis placet, quod intelligat ycterem cultum, quem cultum yituli per contemptum nominat, non dignatur eum nomine dei.
Digitized by
Hosea c. VIII. 89
hie deu8 non fedt Israhel sed Israhel fecit ipsum. Creatura e8t^ non creator, unde creatura cum Creatore debet perire. Opus manuum noBtrarum dicitur idolum. quicquid instituimus in cultu illo divino ficto et a nobis excc^tato^ est opus manuum nostrarum etc. Liberum arbitrium nihil facit nisi idolum^ 5 quia vult in rebus divinis agere. Dens vult formare^ non formari^ hoc est: ex deo natum esse, sed hie dicit: Israhel fedt istum deum.
6. Artifez Declarat seipsum, oontemptis verbis vocat ista studia etc.
Studium et cor eorum notat et arguit» seil, fidudam in cultum illum, quem
praestant Ubi fiduda est^ ibi deus, ubi thesaurus^ ibi cor eta Sic cappa
10 monachorum, ieiunia etc. Cultum appdlat deum. Aurum fiiit eultus, ergo
est deus eorum.
Quum in aranearum Quoniam etc. aliter l^t» hehnioe est schabab. Schabab toutben sicut praes^mina et praedsiones lignorum, peripsema est 1. e. deus Samariae tfl schabab, fit peripsema L e. redigetur in nihilum. » 7. Quia ventum etc.^ Quoniam etc. aliter l^t etc. Figurata est
oratio, fttl toettet requirunt et satio et messis. Ipsi seminant ventum, toetbeit aud^ turbinem vel tempestatem einel^rfn. Ph)verbium forte fiiit generalissimum in populo. Sic de monachis nostris did potest proverbialiter: ventum semi- nant, tempestatem metent, fiructus laboris consdentiae txemor et pavor. to Stultus labor, inutile praemium vd fiructus. male adorant, male colunt» ergo male praemiabuntur i. e. fiedletur spes vestra, qua speratis colere deum et benefidum aodpere a deo etc. sed perdeminL
Culmus stans chama mdius: eulmi stantes L a peribit quicquid fi-uctus speratis. Et hoc cum metaphora. potest et sine metaphora intelligi SS et melius sie, quod rex Assyrius veniet et tollet omnia sata etc. Haec meta- phora pulchra pro nobis fadt etc.
8. Devoratus est Israhel i. e. rex Assyrius veniet et vastabit et de- vorabit omnia etc. Propheticum dictum est hoc seil, quod futunim est
Vas immundum* tote eilt btuttfc^itb, vas, quod non dignamur
14 H nnt iat ttcuiieit: i. e. nihil et periptem« erit 16 U: quia yentom, iion Molam in Tentuin. filegani, potest referri ad omnie ■tudia impietatis. Magna anxietate leminant hiatitiarii eed metent perditionem, paTorem et Tezationem oonaoientiaram Tel in morte 24 H: Hebr: segee etaoe, erit sine germine. Alien!» AssyriL nisf et haeo (Utufpoqutm (ood. metaphoriohos) aocipias de labore coltus dei eornm. Aurom, argentom, Tinnm et oleum et omnia yestra emnt Assjrriorum
') B: Quia ventum seminabunt. Ventum sominare figura proverbiali didtur, quam simplidter referimus ad omnia studia inania, q. d. nihil seminant, at interim Seminare se putant, postea ubi ad mortem i. e. messem perrentum fuerit, metent fru- ciam laboris i. e. stipulas, mortem et consdentiam malam. Stultus labor, inutile prae- mium, fialletur spes vestra, qua expectatis fructum idololatriae vestrae.
*) Unter Quoniam in proiectamenta erit vitulus ^t A : Rex Assyriorum visitabit haue vitnlum